نمايد . اما اين تخمين بهطورى قريب به تحقيق است كه اگر كموزياد شود ، بيش از دو سه فرسنگ نخواهد شد .
از منظريه كه بهسمت قم حركت مىشود ، تا يك فرسنگ به زراعت و شهر قم مانده ، از علائم زمين معلوم مىشود كه در قديم اين پنج فرسنگ راه هم دريا بوده است . از قديم اين زمين را چال دريا مىگفتهاند و حالا هم بههمين اسم مرسوم است .
در ميان زمينهاى اين صحرا بعضى صدفهاى دريائى ملاحظه شد ، محتمل است باز هم من بعد در اينجاها تشكيل درياچه بشود . از منظريه كه يك فرسنگ رو به قم حركت مىشود ، به رودخانهء ساوه مىرسد كه از مغرب بهسمت مشرق جريان دارد و از پل دلاك عبور كرده رو به شمال برمىگردد و داخل همين درياچه مىشود . حسب الحكم دولت امين السلطان به سركارى باقر خان ، پلى به اينرودخانه بسته است كه از ابنيهء معظمه محسوب مىشود و با كمال استحكام و جلوه به انجام رسانيده است . از منظريه تا اين پل جديد يك فرسنگ راه است .
عمق اين درياچه درست معلوم نيست ، چون قايقى حاضر نبود كه ميانش رفته با طناب معين نمايند . يك نفر را فرموديم لخت شده ، هرقدر بتواند ايستاده در آب دريا برود ، الى دويست قدم به ميان دريا رفت ، در آخر آب الى گردنش رسيد و از آن به بعد نتوانست راه برود ، شنا كرد ، گويا حالا وسط آب عمقش بيشتر از ده ذرع نباشد . اين هم كه نوشتم حدس و تخمين است ، تا بعد صحيحا معين شود .
از لب اين درياچه كوه دماوند مثل يك كله قند پيداست و كوه البرز هم پيدا مىشود .
اين كوههاى برفى دماوند و البرز از دور يك منظر و تماشاى بسيار خوشى داشت كه كمتر همچو دورنمائى بهنظر رسيده است . 9
پىنوشتها :
( 1 ) - در ابتداى شرح جغرافياى درياچه قم كه در روزنامهء ايران نقل شده آمده است :
« شرح جغرافى درياچهء ما بين دار الخلافه تهران و قم از قرار دستخط همايون كه در اين سفر فرخنده اثر بندگان اقدس اعلى معلومات خاطر بيضا مظاهر و مشاهدات نظر مبارك را به قلم همايونى مرقوم و