از اقاصى هند تا حدود روم و افرنج است و تختگاه ممالك ايران و توران را بر فرزندان قسمت فرموده ، رجا به فيض فضل [ 1 ] الهى وثيق كه توابع و مضافات آنكه عبارت از ربع مسكون است ، مسخر امر و فرمان بندگان و هواخواهان دولت گردد و آن قلعهاى است بر ديوار شمالى شهر هرات كه در زمان ملوك كرت ملك فخر الدين ساخته بود و به حصار اختيار الدين « 1 » موسوم گردانيده و نوكر او محمد سام در اين قلعه امير دانشمند را كه از امراى معتبر خدابنده الجايتو سلطان بود ، به قتل آورد - چنانچه آن قضيه به موضع خود شرح داده آمده است - و در وقتى كه حضرت صاحب قرانى - انار الله برهانه - شهر هرات فتح فرمود ، فرمان داد تا ديوارهاى شهر خراب گردانيدند . اما قلعه به معتمدان خود سپرد و بعد از چندگاه حكم فرمود كه ميان قلعه و ديوار اصل [ 2 ] شهر فاصله پيدا سازند تا قلعه را سركوبى نباشد ، قريب پنجاه گز ديوار را از جانب شرقى قلعه به زمين رسانيدند مقدار هفتصد [ 3 ] هزار مرد به نسخه آمده است كه در وى كار كردند تا خراب شد .
و بعد از آنكه حضرت صاحب قرانى - انار اللّه برهانه - تخت مملكت را وداع فرمود ، حضرت سلطنت شعارى بارهء شهر هرات ديگرباره عمارت فرمود - چنانچه ذكر آن گذشته است - در اين تاريخ همان حصار قديمى كه بر روى خاك به خشت خام برآورده بودند ، به سنگ و آهك و گچ و آجر حصارى كه بر بسيط خاك بنائى بدان حصانت در هيچ مملكت نشان ندادهاند ، به تكلفى هرچه تمامتر برآوردند .
چند بيت در مدح شاهزاده و صفت قلعه و تاريخ عمارت آن گفته شده و بعضى از اين ابيات به كاشى بر كتابهء قلعه ثبت شده است :
هامش
[ 1 ] . ت : ندارد .
[ 2 ] . ت : اصلى .
[ 3 ] . م : هفصد .
( 1 ) در مورد حصار يا قلعه اختيار الدين ، اسفزارى در روضات الجنات مىگويد : بلندى باروى او به مرتبهئى كه پاسبانش اگر به كنگره برآيد از آسيب شير فلك در خطر بود . . .
از صفحه 36 تا 39 آن كتاب در اوصاف اين قلعه است . تعدادى از برجها و بخشى از ديوارهاى خروجى با كنگرههاى مشخص و عظيم اين قلعه هم اينك پابرجاست و از حوادث روزگار در امان مانده است . - بخش تصاوير همين كتاب زبدة التواريخ
و نيز :Pougatchen Kova , de l , Asie Centrale P . 120 - 121