وسيلهء كنفرانس و تهيهء مقاله عقيدهء خودش را بر همه تحميل نمايد . تمام اين مسائل در مملكت ما وجود دارد . وقتى كه مىخواهيم علت اصلى اين تناقض را به دست آوريم مىبينيم تمام اين مشكلات و اين بدى طرفين قضايا از همينجا ظهور مىكند كه ما هميشه از حقيقت و حقيقت مفيده به حال مملكت و ملت و جامعه دور بوده روى احساسات و يا خودپرستيهاى عجيب و غريب در دوطرف افراط قرار گرفتهايم . و همين حس افراط و تفريط در قضايا ما را به سنگلاخهاى عجيب و درههاى عميق هولناك سوق مىدهد .
يك روز در جلو خان بهارستان فرياد يا مرگ يا استقلال بلند كرده طهران را به يك لرزهء مصنوعى درآورده فرداى آنروز التيماتوم را قبول كردهايم و عجب تناقض و هرج و مرج غريبى محيط ما را فراگرفته . يك روز تمام قوانين اساسى و غيراساسى اين مملكت زير پا مىرود روز ديگر مىبينيم در سر يك مسائل جزئى اختلافنظر شديد به نام تزلزل فلان مادهء قانون ظهور مىكند ( مقصود همان مادهء واحده و مخالفت بعضى از وكلاست . )
بالاخره تمام آنها آن افراط ، اين تفريط همهوهمه بر ضرر مملكت تمام مىشود .
ديروز مستشاران خارجى تمام اقتدارات وزارتخانهها را در دست گرفته بودند و همه فرياد مىكردند كه ايرانى لياقت اداره كردن خود را دارد . امروز كه نوبت به ايرانى رسيده است و حالا بايد او كار كند باز هم وجههء قضيه را چسبيدهايم ( سليمان ميرزا با مادهء واحده ضديت مىكند و مىگويد مستشار از خارجه بايد آورد . در صورتىكه از همه بيشتر او ضديت با مستشارهاى ماليه داشت . )
مشاهدهء اين جريانات عجيب و غريب است كه انسان را متحير مىكند و اين عقيده را در ما توليد مىنمايد كه در ايران طرفين قضايا بد است . اما حقيقتا اينطور است . گمان نمىكنم و قاعدة هم نبايد اينطور باشد . پس بايد فكر كرد فهميد كه چرا چنين شده ، سوءتفاهم از كجا حاصل گشته است و تا كى ما گرفتار اين بلا ، بلاى افراط و تفريط مىباشيم . ( پايان مقالهء افراط و تفريط )
آقاى عماد السلطنه حاشيه نوشته : « سرمقاله را خوب نوشته ولى نمىتواند نتيجه بگيرد و تكليف را معلوم دارد » .
من نسبت به وطن خودم بايد خوشبين باشم ليكن از قرار معلوم ساير دول نسبت به آتيهء ما خوشبين نمىباشند . چنانچه از ترجمهء بعضى جرايد انگليس ، فرانسه و امريكا كه در روزنامهجات خودمان مىخوانيم اينطور معلوم مىشود .
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 6264
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٦٢٦٤