قرض ايران
( 1 ) قرض ايران هفتاد كرور منات بود كه با فرع صد پنج در ظرف هفتاد سال بپردازد .
در مقابل گمركات ايران ، سواى گمركات خليجفارس رهن بود كه هروقت در پرداخت قسط كوتاهى شود ضبط نمايد . بههمين لحاظ مباشرين بلژيكى دوام پيدا كردند و دولت ايران نمىتوانست تغيير بدهد . اين قرض در مقابل قروض ساير دول خيلى مختصر بود ، ليكن شرايط سياسى آن بسيار دشوار و تقريبا به واسطهء اين قرض و شرايط سخت آن دولت ايران به كلى دست خود را بست و بههمين واسطه بود كه پلتيك روس در ايران جلو افتاد و انگليس عقب ماند . ارفع الدوله سفير روسيه ، امين السلطان اتابك صدراعظم ، مشير الدوله وزير امور خارجه بود . اين بود كه بعد از مدتى كه از كارهاى چين و جنگ تراتزوال فارغ شد رو به ايران آورد و حكايت مشروطه را برپا كرد و همه را بهسمت خود كشيد . طورى كه تمام ملت ايران تابع و فرمانبردار آن شد ، به حدى كه هركس اسم انگليس را به زشتى مىبرد محل اعتراض ، فحش و ناسزا واقع مىگرديد . تا روسها ناچار شدند و قرارداد 1907 بسته شد و ايران سه منطقه شد : يكى متعلق به روس ، ديگرى انگليس ، سيمى بىطرف . آنوقت ايرانيها سرافتادند كه رفاقت و دوستيهاى انگليس براى چه كار بود . در بين جنگ هم معاهدات ديگرى بسته شد كه خدا نخواست و روسيه كن فيكون شد .
اما اين بخشش در مقابل آنچه در جنگ بين المللى به واسطهء روسها خسارت به ايران واقع شد ذرهاى از خروار و قطرهاى از دريا مىماند . در حقيقت روسها هزار يك آنچه بردند گذشت نكردند . ( در موقعى كه قرض را بدان شرايط داد مشهور شد بلكه ما صدّق پيدا كرد كه يك هفتاد كرور منات هم تعارف به پرنس ارفع الدوله ، امين السلطان و مشير الدولهء مرحوم و هركس كه سرجنبان بود و طرف احتياج [ بود ] دادند ) . با اين قيمتى كه منات دارد پرداخت آن لو فرض خسارت هم در بين نبود معتنابه نمىشد و ما اين فصل معاهده را چندان اهميت نمىدهيم . قدر و قيمتى ندارد .
بانك استقراضى روس
( 2 ) بانك و نقود آن و مطالبات آن - اولا هركس ملك يا خانه رهن گذاشته بود منات كه آنقدر ارزان شد خريد و داد ملك يا خانهء خود را بيرون آورد . مطالبات كسانى باقى ماند كه آنقدر مفلس هستند كه قادر به تحصيل منات به اين ارزانى نشدهاند . فقط نقود بانك هم بعدها معلوم شد به همه جهت دويست تومان و كسرى بوده است . چنانچه در