مصادمه خيابانى زخمى يا فرارى شد كه پيدا نيست . ادارات به تصرف آمد . آژانها تسليم شدند . معلوم است شهرى همراه نبوده و الّا مخبر السلطنه با آن عده قزاق ممكن نبود شهر را تصرف كند . اينكه مىگفتند همه مردم با خيابانى هستند به كلى بىاصل بوده است .
آذربايجان
اما آذربايجان مملكت وسيعى است با مردمان جنگى خشن . با اين عده قشون نمىتوان حفظ كرد . باز يك نقطهء ديگر آن برهم مىخورد . ايلات و عشاير كه به كلى خارج هستند و يك اطاعت ظاهرى دارند ، آن هم هر وقت صرفشان باشد و منافعى در مدنظر گرفته باشند . سيزده هزار قزاق را نمىشود هزار پاره كرد . عدم وسايل حمل و نقل هم كه موجود است . باز حالا هوا خوش است زمستان چه بايد كرد .
فتح دهلى - قشون هندى
روز سلخ ماه گذشته جشن شصت و سيم « 1 » فتح دهلى بود . اردوى انگليس نمايش داد . مرا قونسل همراه برد . جشن مضحكى بود . هنديها مسخرگيها كردند . شبيه به مسخرههاى ما قدرى خنكتر . اما من رشادتى امروز از كارگرها ديدم كه لذت بردم . اينها مثل چينيها كوتاهقد [ اند ] و گونههاى بيرون آمده دارند . همه يك قد با عضلات پيچيده مثل سنگ . طنابى را دراز نموده بودند . يك سر طناب را ده نفر هندى گرفته بود [ ند ] ، از آن گردنكلفتها ، سر ديگر را كارگرهاى كوچك . يك وكيل هندى و يك وكيل كارگر هم به آنها فرمان كشيدن مىداد كه خيلى مضحك بود . چندين مرتبه كارگرها هنديها را تا مسافتى بردند . انگليسها محض تسلى خاطر هنديها كه آنقدر مقهور شدند چند نفر در صف هنديها داخل شده كه به كمك آنها دفعهاى هم هندى غلبه كند . كارگرها اين دفعه زودتر از هر مرتبه هندى و انگليسى با طناب را تا مسافتى بردند كه بىاختيار همه دست زده آفرين گفتند . تمام بدن كارگرها رگ است . گمان مىكنى هيچ گوشت ندارد . خيلى رشيد و شجاع هستند . اينها ئيل [ اند ] و در نپال سرحد مغولستان اقامت دارند . قشون خوب هندى است . شش نفر اينها در حملهء كوچك خان به رشت دفعهء اول بانك انگليس را آنقدر حفظ كرد تا اتومبيل جنگى رسيد . كارد مخصوص دارند به كمر خود آويزان [ مىكنند ] كه تا سى چهل قدمى را نشان كنند به هر جاى آدم مىخورد . هنديها
هامش
( 1 ) - مقصود فتح دهلى در 1857 توسط انگليسهاست . ( ا . ا . )