سال اول 654 است . اين براى اين است كه عدد حقيقى توپ با گلوله به دشمن معلوم نشود « 1 » .
قحط و غلا - هجرت از دهات
دهات قزوين كه من اطلاع دارم امسال خيلى گرفتار قحط و غلا شدهاند . علوفه هيچ ندارند . تمام مال و حشم خود را يا سر بريده يا به ثمن بخس فروختهاند . از كشمرز و برزلجين يك ماه است روزى نيست كه سه نفر و چهار نفر به خيال موهوم الموت نزد من نيايند كه با كمال احترام يك شب از آنها پذيرائى كرده صبح ديگر با انعامى و خرج راهى مرخص نكنيم . دويست نفر از اين دو ده به طهران و جاهاى ديگر هجرت كردهاند . ساير دهات بههمين حال است .
همدان - كوريجان ( كورى )
اما دهات همدان و اوضاع آنجا رقتآور است . كوريجان به قول ابلاغيههاى روس ( كورى ) ما بين دو اردوى محارب واقع بود . عثمانيها در مارهموار ده ديگر ما جنوبى كوريجان ، روسها حوالى مزرعهء شمالى كوريجان و اين ده كورى دست به دست مىگرديد و دايم گلولههاى طرفين به اين ده نزول اجلال مىكرد . جنگل و باغ معروف جويبار ما تمام اشجارش قطع [ شد ] و فقط خندقهاى عميق و يك پل در رودخانه براى ما ماند كه حضرت اقدس و الا امر فرمودند ترانشها و پلها را براى يادگار نگاهدارى فرمايند .
اين ده كورى هفتصد خانوارى وقتى كه اردوى عثمانى عقب نشست و روسها رد شدند مباشر ما على مردان خان معتضد الممالك وارد شد فقط تل خاكى بود مملو از نعشهاى متعفن و سگهاى هار كه چندين روز با عملهجات خودش سگ هار مىكشتند و نعشهاى متعفن را دفن مىكردند . تا من طهران بودم چهار هزار تومان پول به رعايا داده شد كه سقفهاى عمارات خود را طورى مرمت نمودند كه بتوان ساكن شد و مقدارى هم چغندر ، كلم و هويج و ارزن بكارند كه قوت لا يموتى بشود و باز هم متصل پول مىدادند . رعيت اين دهات داراى پنج هزار دينار مايملك نيست . تمام غارت ، تمام سوخته ، تمام پايمال شده است . دولت روس مىگويد خسران را مىدهم . اما سندى به دست ما و دولت ايران نداده .
روزى كه براى حريق زدهگان آمل اعانه جمع مىكردند حضرت و الا به توسط
هامش
( 1 ) - در اينجا يك صفحه نقاشى بوده است كه كندهاند .