شب به بعد جلسهء هيئت وزراء متصل در قصر ابيض منعقد [ مىشد ] و متصل مشغول مذاكرات با وزراى مختار طرفين بودند . معين است كه از تقاضاهاى دولت روس و اين صحبتهاى محرمانه صدق را كسانى كه بيرون و خارج كار باشند نمىفهمند . اما در هر صورت روز به روز كار سختتر مىشد و قشون روس ينگى امام آمد [ و ] از آنجا بهطرف طهران رهسپار شد . تقاضاى دولت روس گويا يكى بستن مجلس ؛ تغيير هيئت وزراء ؛ به دار زدن بعضى از دشمنان روس ؛ انحلال ادارهء ژاندارمرى و غيره بوده است كه راست و دروغ البته دارد .
بعضى از مردم كه وحشت داشتند از طهران خارج شدند مثل ميرزا سليمان خان [ ميكده ] معاون وزارت داخله ، سليمان ميرزا « 1 » ليدر دموكراتها ، امير حشمت ، سردار سعيد ( اين همان سيف السلطنه آجودان باشى پسر سردار كل است ) ، ميرزا قاسم خان صور اصرافيل ، دخو ، مساوات « 2 » ، نوبهار « 3 » و غيره و غيره كه من همه را نمىدانم و تمام اين مردم از راه قم گويا به اصفهان مىروند و راه قم مثل بازار شده بود . كالسكه و گارى ، اسب ، حتى الاغ ديگر در طهران پيدا نمىشود . يعنى ، چه اين مردم برده و مىبرند ، چه ادارهء ژاندارمرى براى تهيهء حركت و جنگ نگاه داشته . بالاخره روز دوشنبه هفتم صبح كار سختتر شد و پيش قراول روس به شاهآباد رسيد . اعليحضرت مصمم حركت شد .
كالسكه حاضر نمودند و يك عده سوار بختيارى و ژاندارم و نوكرهاى شخصى حاضر شدند كه شاه حركت كرده به قم و از آنجا اصفهان بروند . وزراء هم صحه به اين كار گذاشتند . و از مدتى قبل الى حال فقط اين حركت عاقلانه و از روى قوت قلب بود كه همهكس تمجيد مىبايستى بكند ، زيرا طهران بعد از حركت اعليحضرت ديگر پايتخت حساب نمىشود و يك شهرى بود مثل قزوين و پر از جانورهاى موذى و حيوانات تنبل ترسوى بىقيد و بىغيرت و به محض حركت پادشاه از طهران در حقيقت ايران داخل جنگ بين المللى شده و از هر طرف جنگ شروع مىشد و البته بايد بدانيد كه صفحهء غرب و جنوب ايران هم تمام ايلات و عشاير با قوت و قدرت دفاع كرده . از آلمان هم به آنها اسلحه و پول داده مىشد و هرگز با اين استعداد مختصر و اين جنگ بزرگ دنيا دولت روس قدرت نداشت و ندارد كه از همدان جلوتر برود ، چنانچه چهار ماه است انگليس از بوشهر يك قدم نمىتواند جلوتر برود .
هامش
( 1 ) - نام خانوادگى او ميكده است .
( 2 ) - سيد محمد رضا صاحب روزنامه مساوات 1324 وكيل مجلس .
( 3 ) - ملك الشعراى خراسان مدير نوبهار وكيل مجلس ( يادداشت مؤلف در حاشيه ) .