نمىشد جمع كنند پايمال كردهاند . آلمانها بايد در تحت چنين ضايعاتى تكليف خود را معين نمايند . راست است كه اوضاع 1812 و 1915 مثل هم نيستند و راهآهن را مىتوان تعمير نمود ، قورخانه و آذوقه و ساير لوازم را حمل كرد . راست است كه نزديك بودن تكيهگاه نظامى آلمان و مزيت آنها دشمن را داراى قوت و قدرت و منافعى ساخته است كه ناپلئون هيچوقت در آن زمان نداشت . ليكن قشون را در زمستان بايد جا داد و الّا تلف خواهد شد . انهدام قرا ، و قصبات و مزارع عمليات دشمن را سخت تهديد مىنمايد . به علاوه امروز روس داراى عايدات و منافع نظامى بزرگى است كه در سال 1812 دارا نبود . متفقين وى امروز نيرومندترند . روسيه اين كشمكش را يك جنگ ملى مىداند و همانطور كه در سال 1812 ناپلئون سيره و صفات تزار را درست نفهميده بود قيصر آلمان امروزه همان اشتباه را كرده است . براى تخويف دول بىطرف و براى طرح اساسى يك صلح ناتمام غير قطعى آلمانها دعوى مىكنند كه قشون روس را منهدم ساختهاند . فقط بايد گفت كه اين دعوى لاف و گزاف است و خود آلمانها خوب مىدانند كه آن را حقيقتى نيست .
اگر دشمن بخواهد وارد داخلهء روسيه شود بايد بر ضد تمام مواقع مستحكمهء متوازيه جنگ كرده و حاضر براى تحمل تلفات زيادترى شود . وقايع نگار پطروگراد اطلاع مىدهد نقشهء آلمانها اين است كه راهآهن كه از ريكا به دونيك و ويلنا و لونى نيك ورنو عبور مىكند تا نمبرك مىرود گرفته بدان وسيله خسارات خود را جبران نمايند . ليكن بايد به خاطر آورد كه طول اين خط هفتصد ميل خواهد بود و اشغال آن از عهدهء يك قشون ضعيف بر نمىآيد و نبايد فراموش كرد قشون روس عادت به جنگ زمستانى دارد ، دشمن را آسوده و راحت نمىگذارد . همهكس مىداند در روسيه مشغول جمع كردن قشون هستند تا جنگ را تجديد نمايند . در تمام ممالك متفقين و ممالك بىطرف كارخانجات بزرگ مشغول ساختن قورخانه هستند كه روسيه لازم دارد . نتيجهء اين تداركات در عمليات امروزهء مؤخرة الجيش روس و موقعيتهائى كه در بسيارى از نقاط حاصل كردهاند معلوم و محسوس شده است ، حتى اگر در ماههاى زمستان يك مليان آلمانى از ميدان مشرق به غرب منتقل شود و خود را به يك مليان و هشتصد هزار آلمانى كه حالا در مغرب هستند ملحق سازند باز از حيث عده به اندازهء سپاهيان انگليس و فرانسه و بلژيك نخواهند بود . بنابراين احتمال دارد رويهء مراكز نظامى آلمان آنها را به رفتن مسكو و يك جنگ زمستانى در روسيه ترغيب نمايند . حقيقت مطلب بر ما معلوم نيست . همينقدر مىدانيم ما آن ساعاتى را مىگذرانيم كه آلمانها مضطرب هستند . در هر حال مسئله قابل توجه اين نيست كه آلمانها چه خواهند كرد ، بلكه آيا ما متفقين چه
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 4312
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٤٣١٢