بىتكلفى خدا مىداند بهترين قشون عالم است . اما افسوس كه نظام ندارد . به اسم آنها پول خيلى گرفته مىشود اما به كيسهء ديگران مىرود . اين قشون ما همان شكم و لباسش مرتب باشد از هيچچيز برنمىگردد و هرجا بگويند مىرود . اين همه فتوحات ژاپن را از همان سادگى خوراك و پوشاك سربازش گفتند بود . سرباز ما به مراتب از آن كمخرجتر و سادهتر است . نان جو بدهند ، همين قدر سير شود از جلوى هيچ قشونى بر نخواهد گشت . نه چاى لازم دارد نه سيگار ، نه شراب نه عرق . جوان باشد و شكمش سير يك فوجش برابر ده فوج سپاه ديگران است . خصوصا سوار ايرانى كه تالى ندارد و در هيچ مملكتى جز افغانستان نيست . هيچچيز قشون ما را بيشتر از صاحبمنصبان محلى ضايع نكرده . اين سركردهها تا نايبان فوج فقط اين سرباز و فوج را براى بردن ملك مردم و آبادى ملك خودشان مىدانند ، يا متصل سرباز را عوض كنند پول بگيرند . سالى شش ماهى يك مرتبه فوج عوض مىشود . هر وقت ملك كسى را بخواهند ببرند سى نفر سرباز يا سوار يا توپچى از ده داوطلب مىگيرند . هرچه رعيت يا صاحب ملك فرياد كند من سه نفر سرباز بايد بدهم گوش نمىدهند تا قبالهء ملك تقديم شود ، يا اقلا نصف قيمت ملك نقدا . آن وقت سر ديگرى اين بلا را مىآورند . خانوار ، سرباز ، كمك سرباز ، داوطلبى . سرباز كه همه مال خودشان است . اگر بنا بود صاحبمنصب از محل نگيرند حالا به مراتب قشون ما ترقى كرده بود . با اينها ممكن نيست . مثل اينكه اگر حكومت فارس را به امير نظام بدهند و فوج فدوى همدان را بگيرند او حكومت فارس را نخواهد رفت . سهل است مبلغى هم تقديم مىدهد كه فوج مال او باشد . اگر ايران را به جهانشاه خان بدهند سوار افشار را بگيرند او سلطنت ايران را رد مىكند و سوار افشار را مىخواهد . همينطور هريك به جاى خودش . قزاق هم اول اينطور بود ، خصوصا دستهء مهاجرش . صاحبمنصبان روس ديدند ممكن نيست نظام پيدا كند جرئت هم نمىكردند برهم بزنند ، آخر تدبيرى كرده گفتند ما افواج را بايد به رنگ اسبها مرتب كنيم . هر فوج اسبش يك رنگ باشد . ترتيب تمام افواج برهم خورده مهاجر داخل ديگرى شد . زنجانى داخل قمى ، تهرانى داخل همدانى ، يك وقت صاحبمنصبان ديدند داراى فوج هستند اما نه آن فوج كه همه از ولايت يا ايل خودشان بود . نفاذ آنها كم شد و پلكنيك اقتدارى به هم زده و مسلط گرديد و منظم شد . اين است كه به ماهى شش تومان نقد و دو دست لباس ، گاهى مؤاخذه ، گاهى انعام و منصب ، به يك شيپور حاضر و براى هر خدمتى آماده است . مختصر عيب كلى نظام ، صاحبمنصب محلى است و تا فوج خمسه صاحبمنصبش زنجانى است و همدانى همدانى ، اصفهانى اصفهانى هر چه بكنند و هرچه بدهند هدر و بىحاصل است . تقلبات و مداخلها مىكنند كه اگر شرح
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 2234
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٢٢٣٤