افتاده دنبال فرمايشات نمىروند .
آذربايجان هم كه ميخ زور مجلس بود بقدرى اغتشاش دارد و مشغول خود است كه محتاج حمايت ديگران است . ساير ولايات هم مثل طهران سرخوردهاند و نمىفهمند كه اصلاح تدريجى است و در پناه مشروطه كمكم كارها درست مىشود . به اين جهات ناچارند كه با شاه بسازند ، بلكه از دست او كار برآيد كه ممكن نيست ! در به دو امر آن وقتى كه روى مردم باز نشده بود امكان داشت . اما حالا غيرممكن و محال است . مگر خواست خداوندى شامل حال اين مملكت فقير گدا شود و صاحب شريعت كمك فرمايد .
انجمن محصلين و سخنان عماد السلطنه
ديشب از « مجمع قاجار » به « انجمن محصلين » كه در خانههاى صحافباشى در خيابان لالهزار است رفتيم . بعضى از شبها كونفرانس مىدهند . همان مطالبى كه در روزنامهها صد هزار مرتبه از ظلم و استبداد و خرابى ايران نوشتهاند مىگفتند . شش هزار سال است گرفتار ظلم و بىعلمى و بىتربيتى هستيم . تازه امروز پى به حقوق خود بردهايم .
شرح مفصلى گفتند . بعد از آنكه اذن كشيدن سيگارى دادند آقاى عماد السلطنه فرمودند همه را تصديق دارم مگر وحشيگرى شش هزار ساله را . زيرا سالها تربيت ما ايرانيها سرمشق ساير دول بود . حاضرم ثابت كنم به شما هم نصيحت مىكنم اين توهين را به ملت ايران منبعد نكنيد . در عهد سيروس كبير ما از همه متمدنتر بوديم . آن ناطق جواب داد « هى آدم كشت » . آقا جواب داد آدم كشتن عدم تمدن را نشان نمىدهد . . . الان در فرانسه و انگليس بيشتر از ايران آدم كشته مىشود . همينقدر مىگويم توهين [ به ] ملت ايران است و خوب نيست . برخاسته آمديم .
در بين راه براى شعاع الدين ميرزا و سايرين مختصر از تاريخ تمدن و ترقى ايران مىگفتند . ايران تا فوت عباس ميرزا وليعهد آنقدرها پست نرفته بود . از آن تاريخ ما به قهقراهى رفتيم و سايرين ترقى كردند . آن روز ما همان توپ را داشتيم كه انگليس داشت . ما همان ثروت را داشتيم كه فرانسه داشت . روزبهروز عقب رفتيم ، آنها جلو افتادند . در عهد صفويه و نادر ثروت ، مكنت ، تجارت ، صنعت ما برابرى داشت . حالا اين تنزل هفتاد ساله را نبايد مصداق قبل از اين قرارداد . هركس رجوع به تواريخ ما كه يونانيها و رومنها و سياحان اخير مثل شاردن و غيره نوشتهاند بكند به خوبى واضح مىشود كه ايران در هيچ عهدى و زمانى به اين خوارى و زبونى و مسكنت و فقر نبوده است ، بلكه هميشه از دول نمرهء اول محسوب بوده است .