مقاومت ناپذير و لو كوتاه مدت ، بيش از آنچه به پديدهيى در تاريخ بشر شبيه باشد ، همانند لجام گسيختگى نيروهاى كور طبيعيست « * » . اين سپاهيان وحشى خشمگين در عرض چند سال جهان را از ژاپن تا آلمان فرو گرفتند « * * » و همچنانكه دوسون
d'Ohsson
خاطر نشان مىكند ، اگر جزئيات قتل عام ، بىحرمتى ، غارت و خرابى كه بدست اينان صورت گرفت از اينهمه منابع و نواحى گوناگون مسلم نمىشد ، باور نكردنى مىبود . مىتوان با نقل مطلب زير از مورخ موثق و دقيقى چون ابن اثير اثرى را كه آنان بر روى نويسندگان معاصرشان داشتهاند قضاوت كرد . او گزارش خود را دربارهء اين موضوع در ذيل حوادث سال 617 ق ( - 1220 - 21 م ) آغاز مىكند :
ذكر در آمدن تاتار در شهرهاى اسلام
چند سالى از ذكر اين حادثه دست بداشتم ، از آن روى بپوشيدم ، از ذكرش بيزارى جستم ، و اگر گامى به پيش نهادم ، گام ديگر باز پس گذاشتم ؛ چون كيست كه بتواند خبر مرگ اسلام و اسلاميان را به آسانى بنويسد ؟ كيست كه ذكر آن را خرد شمارد ؟ مادر ، كاش مرا نزاده بودى ، يا كاش پيش از اين مىمردم و در شمار از ياد رفتگان فراموش مىشدم . با آنكه گروهى از دوستان در نوشتن آن به من اصرار ورزيدند ، من دست بداشتم ، تا سرانجام ديدم كه رها كردن اين كار سودى ندارد . بعد چنين گويد مؤلف كه اين فصل متضمن حادثهء عظيم و بلاى بزرگيست كه دامنگير همهء مردم ، بويژه مسلمانان شد و روزگار چنانى به ياد ندارد . چندانكه راست مىبود اگر كسى مىگفت : از آن هنگام كه پروردگار بزرگ آدم را آفريد ، جهان تاكنون گرفتار چنين بلايى نشده بود ؛ چرا كه تواريخ چيزى فروتر از آن يا نزديك بدان را شامل نيست و بزرگترين حادثهيى كه ذكر مىشود كاريست كه بخت النصر با بنى اسرائيل كرد و بيت المقدس را ويران ساخت . چيست خرابى بيت المقدس نسبت بدانچه اين ملعونان از شهرهايى ويران كردند كه هركدام چندين برابر بيت المقدس بود ، و چيست كشتار بنى اسرائيل نسبت به كشتگان اينان ؟ آنچه از مردم يك شهر كشتند بيش از بنى اسرائيل بود . تا
هامش
( * )d'Ohsson : Histoire des Mongols، ج 1 ، ص 387
( * * ) مغولان در 1270 م ژاپنيان را به اطاعت خويش خواندند و سه بار بر سرشان لشكر كشيدند كه آخرين بار در 1283 م بود و نافرجام . نابودى ناوگان مغول سختتر از نابودى ناوگان اسپانيا بود . سختترين تاختوتاز مغول در اروپا در 1236 - 41 صورت گرفت .