علفزار اطراف گلپايگان در كمال امتياز است ، دور نيست كه در موقع و فصل به كار اهالى اردو نيز بيايد .
گلپايگان در اين ايام حكومت آن به عهده جناب ميرزا قهرمان امين لشكر است . از شهرهاى قديم ايران و از بناهاى هما بنت بهمن است . هواى آن ييلاقيت دارد . آبش از رودى است كه به قم مىرود و اغلب خانههاى آن آب چاه شيرين گوارا دارند . زراعت آن از هر جنسى خصوصا غله و پنبه و ترياك زياد و مرغوب است ، ميوهء آن كم و اغلب محتاج به محال از خوانسار است ، و بر عمارات اين شهر بواسطه حوادث سنوات سابق بسيار خرابى راه يافته كه گويا اصلاح آن با مخارج گزاف هم صورت نگيرد . جمعيت آن از قرار گفتار و زير سه هزار نفر است .
بازار مختصرى به قدر احتياج دارد . صنايع آن بسيار كم ولى هنر منبتكارى به درجهء اعلى است . در اين شهر مسجد عالى است كه فقط گنبد آن باقى مانده و از ابنيه هشتصد سال قبل است . اطراف محراب و گنبد آن به خط كوفى معتبر با آجر نوشتهاند . حقيقتا از نقاط ديدنى است . قلعه شهر كه مرحوم حيدر قلى ميرزا تجديد كرده بودند بسيارش خراب و قابل تعمير هم نيست . مردمانش بسيار فقير و آرام و بهعكس خوانسار است . كوههاى اطراف آن شرقا معروف به دنيا - پيغمبر است و مغرب و شمال به الوند و جنوب به كوه قلعه جمال است . حدود خود اين ايالت به عراق و قم و محلات و فريدن اصفهان و كوههاى بختيارى است .
دو سفرنامه از جنوب ايران ( فارسى ) — صفحة 133
مساهمون: سيد على آل داوود
ص١٣٣