يك كارخانهء يخ سازى هم مال يك نفر ارمنى است كه يخ را يك من دو قران مىفروشد و در سال پنج ماه كار مىكند .
مريضخانه - عمارت آن متعلق به تجار ايرانى و وقف مريضخانه است كه از خيريهء تجار بوشهر اداره شده و دكتر انگليسى در آنجا طبابت مىكند .
در خود بوشهر و مضافات آن بيست و نه مسجد وجود دارد كه سه مسجد آن متعلق به اهل تسنن و بقيه راجع به متشيعين است . دو مسجد هم يهوديها دارند . دو كليسا هم متعلق به ارامنه است .
درميان مساجد مهمتر از همه مسجد جمعه است كه بناى آن منسوب به مشايخ آل عصفور است كه از مهاجرين بحرين مىباشند .
دواير سياسى - ژنرال قونسولگرى انگليس در سبزآباد و عمارت قونسولگرى در بوشهر است - ژنرال قونسولگرى روس در اول نىدى - ويس قونسول فرانسه حوالى جفره .
درختهائى كه در شهر بوشهر و مضافات آن عمل مىآيد : بابل يا گرد - گل ابريشم - درخت گز - خرما - كنار .
دواير سياسى دولتى : 1 - حكومت ، 2 - قشونى ، 3 - ماليه ، 4 - عدليه ، 5 - گمرك ، 6 - كارگذارى .
در بوشهر كاروانسرا به هيچوجه وجود ندارد . هر تاجرى ادارهاى براى خود جداگانه و دربست دارد كه « حفيظ » تلفظ مىكنند ( مأخوذ از اوفيس به معنى مغازه از زبان انگليسى ) .
پنج شش مغازه هم به ترتيب فوق در نقاط مختلف متفرق و متعلق به ايرانيها و هنديها و ارامنه است .
كوچههاى بوشهر مطلقا تنگ و با اعوجاج تمام ، و ارتفاعات عمارات كمتر از هفت هشت و بيش از پانزده ذرع نيست . به واسطهء تنگى كوچهها و ارتفاع عمارات دورنماى شهر مثل يك قطعه عمارت به نظر مىآيد و بازارهاى آن كم و به غايت كثيف و كوچك [ است ] و بيشتر از چهارصد باب دكان ندارد .
پول رايج بيشتر روپيه و پوند انگليس است و نقود ايران در معاملات مورد استعمال ندارد .
بوشهر لنگرگاه ندارد و كشتيهاى وارده در يك و دو فرسخى دريا لنگر
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 568
مساهمون: ايرج افشار
ص٥٦٨