در شمال بوشهر دريا است كه در يك فرسخى و دو فرسخى محل لنگرگاه كشتيهاى بخارى است . چهل ميل دور از بوشهر و در طرف شرق جزيرهء خارك كه در آن غوص مرواريد مىشود واقع شده . خود جزيرهء خارك داراى چشمهء آب گوارائى است و تقريبا دويست نفر جمعيت دارد كه همه عرب [ اند ] و شغل آنها ملاحى و غوص مرواريد است . در زمان شاه سليمان صفوى هولنديها اين جزيره را گرفته مركز تجارت قرار دادند و تا اواخر سلطنت شاه سلطان حسين قريب دوازده هزار نفر در آن مسكون بودهاند . زمان كريم خان زند آنها را از جزيرهء خارك بيرون كردند و محل تجارت در بوشهر واقع شد .
جمعيت بوشهر و مضافات تا حليله سى هزار نفر است بهطور تقريب كه ده هزار آن تخمينا مضافات او و قريب دو هزار نفر جمعيت خود بوشهر است .
زبان اهالى عموما فارسى است و جزئى كه بالغ بر يكصد نفر باشند تقريبا سنى شافعى دارد ، بقيه شيعى هستند . بالغ بر يكصد نفر هم جهود دارد و قريب نصف آن هم ارمنى است و تقريبا يكصد نفر اروپائى ساكن هستند . قريب پانصد نفر هم هندى است كه قسمت عمدهء آن سپاهى و در ريشهر در ژنرال قونسولگرى انگليس ساخلو هستند .
مدارس بوشهر
1 - مدرسهء سعادت مؤسس آن تجار بوشهر هستند . . . « 1 »
2 - مدرسهء فردوس كه مؤسس آن پوررضا است و تمام مخارجات آن را خود و برادرش عهدهدار است . حاليه دولت ماهى بيست تومان كمك مىدهد .
3 - مدرسهء دشتى كه دشتيهاى ساكن بوشهر مؤسس آن هستند .
و مدارس دولتى ابدا ندارد .
كتابخانهء فردوس از مؤسسات و به رياست پوررضا و چند نفر از جوانان بوشهر هستند .
مطبعه : 1 - مظفرى ، 2 - علوى . هردو سربى است .
يك كارخانهء چراغ برق كه به شركت ايرانى و خود اهالى است داير و حاليه دو هزار چراغ به شهر مىدهد و غالب عمارات « پنكه » دارد كه به وسيلهء قوهء برقى حركت مىكند .
هامش
( 1 ) . چهار كلمه ناخوانا .