مىشمارند و براى تشييد مبانى دوستى و الفت ارسال سفيرى يا اقامت ديگرى را در ممالك خود منتهاى مسئول مىدانند .
چنانچه رفتن امير الامراء العظام مقرب الخاقان عباسقلى خان سيف الملك به پاى گشت « 1 » دولت روس و لوازم توقير و احتراماتى كه از آن دولت نسبت به معزى اليه سمت ظهور و بروز يافت صدق اين مدعا را شاهدى عادل ، و سفارت مقرب الخاقان فرخ خان امين الملك به مملكت پاريس [ 37 الف ] و انگليس و امضاى مقاصد و مطالب و حصول اعزازات و مآرب « 2 » او اثبات اين دعوى را دليلى است كامل . و در اكثر ممالك خارجه باليوز و قونسول و مصلحتگذار و وزير مختار دولت عليهء ايران با كمال استقلال و استقرار مقيم و متوقف است . « ملك مصون است و حصن ملك حصين است » ، منّت وافر خداى را كه چنين دولت ليبلى المؤمنين منه بلا حسنا .
[ كفايت چهارم ] [ : تجارت و زراعت ]
بر عموم تاجران بازار بصيرت و دانش واضح و لايح است كه آبادى مملكت و آسايش رعيت و حصول نماء و ترقى و اعتلا منوط به دو امر خطير و مربوط به دو مهم جليل است .
اولا - معدلت ارباب دول تا مايهء اطمينان عموم ناس بر آبادى بلدان شود .
ثانيا - انتظام امر فلاحت و تجارت در مملكت كه نفع و نماء ازين دو راه حاصل آيد .
امر تجارت ايران در سنوات سابقه كما اشير اليه بالمرّه پريشان [ بود ] و كسبه و تجار محتاج به در يوزه ازين و آن شده بودند و منافع جليله و مكاسب عظيمه به تبعهء دولت خارجه انحصار يافته . در اول سال يك نفر گرجى با يك دست لباس مندرس و ده [ 37 ب ] تومان مايه وارد دار الخلافه مىشد شايد در آخر سال پنجاه نفر عمّال از خود متشخصتر در ولايات ايران داشت و على اختلاف مراتبهم پنج هزار و ده هزار و بيشتر و كمتر بروات ديوانى و قبوض خزانه از اولياى دولت ايران طلبكار بودند و تجّار ايرانى دست بر روى دست گذاشته به قول ظريفى چون مردهء مراغه به حرت نگاه مىكردند . به حكم محكم
« وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ
. . .
الْوارِثِينَ »
مشيّت
هامش
( 1 ) . به معنى پاى تخت آورده . قبل از اين هم گفته بود .
( 2 ) . اصل : معارب