تا بالاخره بعد از مواعيد غيرصادقانهء اعليحضرت ملوكانه به اقدامات مجدانهء رسمانهء دولتين محترمين انگليس و روس در خواستن مشروطه و اصلاح مملكت و چندين روز معطلّى آخر اين ورقهء مبهم غيرواقع را به اسم مشروطه منتشر مىنمايند .
البته از لحاظ مبارك هريك گذشته است . به حمد اللّه هريك از شماها برحسب عقل و دانايى نگاهدار يك دولتى هستند ، برحسب وجدان انسانيت و بشريت بعد از اين واقعات مرقومهء ملّت به اين دستخط مىتواند ساكت گرديده از اين ترتيباتى كه دارند منصرف و قانع شوند كه مشروطهء مغصوبهء خود را گرفتند . . . 1
چنانچه بخواهيم صورت دستخط را بنگاريم موجب طول كلام است . البته همگى ملاحظه فرمودهايد كه اين دستخط در صورتى كه در يك مملكتى كه اصلا اين عناوين نبوده و فى الواقع به جهت رفع بىنظمى ادارات دولتى پادشاه برحسب عدالتگسترى و رعيتپرورى يك چنين خيالى كرده باشد بايد موجب تشكر و اميدوارى رعايا شود كه يك چنين پادشاه مدبر عاقل رئوف مهربانى دارند .
نه در اين موضوع كه قريب سه سال است اين مذاكرات و انقلابات و خونريزيها كه در هيچ تاريخى ياد نمىدهد مطرح كلام و عمل است و تمام دول متمدنه و وحشى با عينكهاى دوربين نگران اين قضيه بوده و ملت به اطلاع جميع سفراء دول خارجه مطالبهء حقوق مشروطهء مغصوبهء خود را دارند و از اطراف مملكت هم برحسب ناچارى به جهت استرداد حقوق خود با قواى حربيه متوجه مرز سلطنتى شدند . در اين مقام چاره منحصر و اظهار ندامت و پشيمانى و تأسف بر غفلات گذشته و دادن دستخط مشروطهء محكمه تا فى الواقع موجب اميدوارى گردد ، نه مثل اين دستخط مجعول كه غير از تدليس و خدعه و عبارتپردازى در عنوان شاه بازى نتيجه ندارد . اگر نتايج اين دستخط نوشته شود باز خواهند گفت كه مردم نسبت به اعليحضرت ملوكانه بىادبى و جسارت مىنمايند .
آخر جنابان عالى مردمان منصف حقخواهى هستيد ، چه جواب داديد . مثلا در دستخط نظامنامهء انتخابات را به وعدهء عنقريب موكول داشتهاند . بعد هم قانون اساسى را موكول به عن بعيد خواهند نمود ، كجا سزاوار است . قانون اساسى را به اطلاع جنابان ناصر الملك و سعد الدوله و صنيع الدوله و مشير الدوله و مستشار الدوله ، مستوفى الممالك ، احتشام السلطنه ، مخبر السلطنه ، محتشم السلطنه ، مؤيد السلطنه ،
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى ) — صفحة 413
مساهمون: ايرج افشار
ص٤١٣