[ فايدهء ششم : فرارى و ياغى ميان روس و ايران ]
فايدهء سادسه « 1 » - يكى از قرارهايى كه در زمان شاهنشاه خلد جايگاه محمد شاه نور الله مرقده ما بين دولتين ايران و روس منعقد گشته و حقيقة از معظم مهام مستحسنه و اعظم شروط محسّنه است كه برحسب اجتماع رميته من غير رام روى نموده آن بود كه فرارى و ياغى هريك از دولتين كه به دولت ديگر رود و از دولت خود روگردان گردد اولياى آن دولت پناهش ندهند و دست تصاحب بر سرش ننهند . بلكه محبوسا در سرحد تسليم گماشتگان آن دولتش نمايند و ابواب كمال اتحاد را به مفتاح سلوك اين مسلك گشايند .
به مقتضاى بىمبالاتيها كه آن اوقات در عموم مهام دولتى روى مىداد و كسى خير و شرّ و نفع و ضرر را چندان التفاتى نمىنهاد متدرجا اين فقره از انظار رفته و اين شرط كان لم يكن گشته ، به مراعاتش اقدامى و در تقريرش اهتمامى نمىرفت . از اذهان و افهام نسيا منسيّا بود و در السنه و افواه كان يكن شيئا مذكورا . شرح معايب اين نسيان خارج از حوصلهء [ 71 ب ] تبيان و وضوح مفاسدش نه محتاج به نگارش و بيان است .
جناب اجل امجد به احياى اين رسم مدروس و ابقاى اين عهد منكوث پرداخته قواعد آن را مجرى و فوايدش را ممضى فرمودند . چنانچه در خصوص عاليجاه يحيى خان كه با رئيس خود در مقام خلاف برآمده نوشتجات دولتى كه در نزد او بود برداشته از سفارتخانهء دولت عليهء ايران كناره جسته بود و بواسطهء اطلاع و آگاهى بر زبان فرانسه و همراهى با اطوار و رفتار اهالى آن مملكت محبوبيتى در قلوب اهالى آنجا پيدا كرده اولياى دولت و اعيان مملكت روس نهايت ايستادگى در تصاحب او نمودند و به انحاء اهتمامات بر مبالغهء حمايتش افزودند .
جناب اجل امجد جز به رفتار موافق قرار سابق و تسليم مشار اليه بر وفق قانون قديم رضا نداده و قدمى از اجراى حقوق دولتى فروتر ننهاده و اولياى آن دولت حمايت عاليجاه يحيى خان را موقوف داشته تسليم نمودند و اين شرط معين را كه موجب فوايد كلّيه بود مسجل و مقرر داشته در روزنامجات دولتى اعلام و اخبار فرمودند كه بر هريك از سرحدّنشينان و غيره [ 72 الف ] واضح و لايح آيد و به اطمينان فرار به دولت ديگر يا تمرّد از مراجعت به محل مأموريت در مقام خيانت با دولت خود برنيايند .
[ فايدهء هفتم : تجار تبعهء ايران در خاك خارج ]
فايدهء سابعه - در زمانى كه ما بين دول روم و روس و انگليس و غيره نايرهء نزاع و
هامش
( 1 ) . فايدهء خامسه ندارد .