خواجه نظام الملك ابو على حسن الطوسى « 1 »
باتفاق اكثر ارباب اخبار پدر بزرگوار آن خواجهء عالىمقدار « 2 » موسوم بعلى بن اسحق طوسى بود . اما صاحب جامع التواريخ گويد كه :
والد خواجه نظام الملك محمد نام داشته و راقم حروف تتبع اكابر مورخين كرده ، معروض ميدارد كه : على بن اسحق طوسى يكى از عمال ديوانيان سلجوق بود و بوفور جود و سخاوت و فرط كرم و مروت شهرت تمام داشت و چون چشم جهان بينش بجمال آن جهان دانش و بينش روشنى پذيرفت همگى همت خود را بر تربيت او مقصور گردانيد و آن فرزند رشيد در يازده سالگى از حفظ قرآن مجيد فارغ گرديد . آنگاه تمامى اوقات خجسته ساعات را به خدمت علماء و ملازمت اصحاب درس و فتوى و تحصيل علوم و اكتساب فضايل مصروف داشت و باندكزمانى سرآمد فضلاى روزگار گشته ، در فقه - - امام « 3 » - - شافعى مهارت كامل پيدا كرد . آنگاه روى بغربت نهاده ، با اهل سياق و ارباب قلم درآميخت و در آن علم نيز بغايت صاحب وقوف شد . بعد از آن چندگاهى با ابن شادان عميد بلخ روزگار ميگذرانيد و عميد هروقت گمان مىبرد كه خواجه را از متاع دنيا چيزى جمع گشته است ميگفت : حسن فربه شدهاى و هرچه خواجه داشت از وى مىستد و چون اين حركت ناپسند كه شيوهء لئيمانست چند نوبت از ابن شادان بوقوع انجاميد نظام الملك از
هامش
( 1 ) - خ : على بن حسن طوسى
( 2 ) - در اصل ق در حاشيه با خط ديگرى افزوده شده : « ولادت خواجه بقول صاحب مجمل فصيحى سنهء 409 »
( 3 ) - در خ اين كلمه نيست و در ق روى آن خط كشيده شده .