عريضهء ديگر در طرح صحبت :
« انشاء اللّه تعالى بعد از مرخصى از خاكپاى مبارك از راه انزلى و بادكوبه به تفليس و باطوم و از آنجا به ادسا و وينه خواهد رفت . براى رسيدن تا وينه چون شيندلر صاحب خيال سفر فرنگ و عروسى دارد او را تا آنجا همراه برده روانه انگليس مىنمايد و قبل از وقت مرتضى را به وينه خواسته با او به برلن خواهد رفت ، اين مسافرت بهمهجهت شش روز طول خواهد كشيد . روز دوم ورود به برلن به بندر جنگى آلمان كه كارخانهء وزر كه كشتىهاى دولتى را مىسازد آنجاست رفته سركشى به عمل كشتىها خواهد نمود ، به فاصلهء دو روز دوباره به برلن مراجعت خواهد نمود ( اين عبارات رمز است ) دستخط مبارك را قبل از وقت به زبان آلمانى ترجمه كرده بعد سر آن را بسته با ترجمه بدست بيسمارك خواهد داد و او بعد از ملاحظهء ترجمه از فرمايشات شفاهى استفسار خواهد نمود ، فدوى بيان خواهد كرد كه بندگان اعليحضرت شهريارى فرمودهاند بجناب اشرف عالى اظهار نمايم كه در نوبت دوم كه به برلن آمديم و با اعليحضرت امپراتور ملاقات كرديم بعضى خيالات داشتيم و ميخواستيم اظهار داريم ولى بواسطهء اتفاق هولناك ناگوار كه در آن بين بظهور پيوست خاطر ما زياده از حد ملول و متأسف گرديد و ناچار حركت كرديم و رفتيم و گويا اجمالا بجنابعالى اظهار شد كه خوبست از طرف دولت آلمان كه با ما دوستى و محبت مخصوص دارد سفيرى در ايران همهوقت مقيم باشد ولى در آن فرصت موقع مقتضى شرح مقصود نبود و با جمال گذشت و اينك فرصتى بدست آورده براى تذكر خاطر آن جناب اشرف مختصرى به خط خودمان نوشبه مهر كردهايم و بتوسط فلان براى آن جناب اشرف فرستاديم ؛ اگرچه منظورات ما زيادتر از آنست كه بتوان به پيغام و اول وسيله توضيح نمايم انشاء اللّه تعالى بعد از ورود سفير مخصوص از دولت آلمان بايران منظورات مكنونهء خاطر خود را تماما اظهار خواهيم نمود ، اما براى آگاهى و استحضار خاطر آن جناب اشرف از اصول مقاصد اين پيغام اجمالى را اظهار داشتيم تا خاطر آنجناب از زمينهء مقاصد اطلاع حاصل نمايد .
آنچه از روى تجربه و مدت زمان گذشته بر ما معلوم گشته است اين است كه ناچار از براى ترقى دولت و ملت ايران تا با يكى از دول بزرگ فرنگستان همراه و همخيال نباشيم و آن دولت بزرگ را با خود همخيال و همراه ننمائيم ترقيات منظور ما صورتپذير نخواهد بود .
امروز بزرگترين دول فرنگستان بلكه دنيا دولت فخيمهء پروسيه است كه از هرجهت و هر بابت نشر بزرگى و شهرت و شهامت آن تمام عالم را فراگرفته است البته تا ممكن است ما بتوسط اين دولت بزرگ دولت خودمان را ترقى بدهيم و اهالى مملكت خودمان را تربيت كنيم به ديگران رجوع نخواهيم نمود و ما با كمال ميل خاطر و عزم ثابت حاضر و آماده شدهايم كه از خيرخواهى و دوستى مخصوص دولت آلمان خواهشمند شويم كه با خيالات ما اقدامات دوستانه نموده ، با ما همراهى كامل نمايند . نصايح دوستانهء اين دولت را غنيمت شمرده از مجاهدت لازمه دريغ و خوددارى جايز نداريم .
اول چيزى كه براى انجام مقصود ما بخاطر ميرسد آن است كه دولت آلمان يك نفر سفير بزرگ ذى شأن كاردان مخصوص مأمور ايران نمايد كه آن سفير از روى خيرخواهى و دستورالعمل مخصوص دولت آلمان راهنمائى و كمك بدولت ايران نمايد و ما هم خيالات دوستانه و خيرخواهانهء او را در كارهاى مفيده مغتنم شمرده با او با كمال همراهى حركت خواهيم نمود .
چنان كه اگر بايد در ايران خطى از خطوط شوارع آهنى ساخته شود بصوابديد آن سفير قبول خواهيم نمود كه بتوسط كمپانيهاى آلمان اسباب آن كار را فراهم نموده اقدام به آن نمائيم .
و همچنين در معادن ايران كه از روى يقين خيلى قابل منفعت و نتيجه است اقدامات شايسته به عمل آيد و براى استخراج آنها معلمين و مهندسين از دولت آلمان به جهت اينكار انتخاب گردد و همچنين در تمام امور مفيده ، اعم از علوم و صنايع وزارت و تجارت و نظام و غيره كه مايهء ترقى و تربيت و تمول است باهمراهى دولت آلمان حاضريم كه به اقرب وسيله اقدام و ابتدا كنيم .
خاطرات و خطرات ( فارسى ) — صفحة 46
مساهمون: مهديقلى هدايت ( مخبر السلطنه )
ص٤٦