چو تيره شود مرد را روزگار * همه آن كند كش نيايد به كار
اين واقعه نشان ميدهد كه من سه سال چه زحمت داشتهام چه هرروز درصدد چنين اقدامى براى مداخله بودند ، غوغاى رسومات ، جابجا كردن مقرهء تلفن ، تيراندازى از خانهء ميرزا على اكبر خان ، حمله به منزل ثقة الاسلام و غيره ، شكر ميكنم كه در موقع موفق شدم بجلوگيرى ، در اين قضيه ژنرال قنسول روس همان ميلر بوده است روسها بمقصودشان رسيدند نميدانم سپهسالار چه صرفه برد .
من شب و روز در فكر مملكت خون ميخوردم سپهسالار يگانه فكرش اين بود كه بانك روس بحوالهء او پول بدهد آخر بر سر استرداد همان وجوه از طرف دولت انتحار كرد الحمد للّه على السلامه .
مسافرت بفارس
فارس منقلب است ، نظام السلطنه با صولت الدوله دست بهم دادهاند با قوام الملك درافتاده بميانجيگرى قنسول انگليس قرار شده است قوام الملك و برادرش نصر الدوله بفرنگ بروند . در دشت ارژن كسان صولت الدوله بر سر آنها ميريزند نصر الدوله مقتول مىشود قوام الملك خودش را بقنسولگرى انگليس مىرساند . بر سر اين قضيه سردار اسعد رنجيده بفرنگ رفته بود ، رشتهء انتظام در فارس گسيخته ، دولت نظام السلطنه را بعد از خرابى بصره معزول مىكند با حمايت صولت الدوله از راه بهبهان از فارس خارج مىشود در ازاى اين خدمت فرمان ملكيت محل شبانكاره را صادر مىكند . هشتصد نفر سرباز هندى بشيراز ميآيند ، دولت انگليس هرروزه امنيت ولايت را تقاضا دارد سرادواردگرى ميگويد ما نميخواهيم اقدام مستقيم در فارس بكنيم كه بدست خودمان بهانه بروس داده باشيم ، مسئلهء فارس اشتغال عمدهاى است و دولت متحير .
جواب سفارت بوزارت خارجه 7 ژوئيه 1912
آقاى وزير در جواب مكتوب خصوصى بتاريخ 2 شهر جارى كه حضرت عالى در خصوص سربازخانه كه دولت پادشاهى انگليس لازم ميداند در شيراز بسازد نوشته بوديد ، لازم بود هرچه زودتر به اطلاع شما برسانم كه من تعليماتى از دولت خودم بدست نياوردم ، اظهار عقيدهء ثابتى نميتوانم بكنم معهذا موقع را مغتنم ميدانم به اطلاع آن حضرت ميرسانم كه بنابر اخبار اخيره كه از شيراز رسيده روزبروز وضعيت بدتر مىشود و عنقريب چنان نامطلوب خواهد شد كه مىترسم دولت من مجبور بشود اقدامى بكند كه چندان مطلوب نباشد مگر اينكه دولت ايران بدون فوت وقت اقدامى بكند كه وضعيت بهترى در امور حاصل شود ، محمد على خان اعتنا بحكومت ندارد راه شيراز و بوشهر به كلى مسدود است قوام الملك تكليف خواسته است دولت هيچ اظهار حيات ننموده .
با اين جريان منطقى نيست كه دولت بريتانيا دست روى دست خود بگذارد و منتظر بشود تا حكومت كى ميلش بكشد كه بر سر پست خود برود ، همچو ميدانم كه وظيفهء من است بجناب عالى بگويم كه حكومت لندن و كلكته دركارند بىحوصله ميشوند و مىبينم كه دست بسياست مؤثرى خواهند زد اگر دولت ايران نشان ندهد كه درصدد چارهء عاجل است ، چه در بدست آوردن مقصرين اسمارت چه در خاتمه دادن بشرارت محمد على خان . . . والتر تونلى
چهل روز است صحبت حكومت من بفارس بر سر زبانها است ، از طرف اولياى امور با من صحبتى نميشود ، دولت باز نظرش به عين الدولهها است ، بلى ! هيكل و سبيل او را من ندارم زندگى من درويشى است زندگى او ملوكانه . سردار اسعد اصرار دارد من بفارس بروم آن هم نه براى اينكه بقول خودش اميدوار است فارس نوبت ديگر مملكت ايرانى بشود ميگويد تو برو فكرى براى خودت بكن . محرمانه خواهر صولت الدوله را براى مرتضى خان پسر صمصام السلطنه ميخواهد خيلى به گوش من گران آمد اما چه ميگفتم .
از طرف دولت پس از يأس از عين الدوله كه شصت هزار تومان مساعده ميخواست و پنجهزار نفر قوه « 1 » به من اظهارى شده بود و من در آتليهء خودم مشغول گراور دندان اسب براى ركن الدوله
هامش
( 1 ) - تصور ميكنم تقاضاى عين الدوله سنگ بزرگ بود ميدانست كه ميسر نيست و تهران امنتر است و وزارت بىزحمتتر