ورود وكلاى آذربايجان
در شوال 24 وكلاى آذربايجان وارد تهران شدند ، سر شب خدمت مشير الدوله رسيدند ، منهم بودم پس از طى تعارف مستشار الدوله پرسيد اينكه دولت بما داده است مشروطه است يا نه ، مشير الدوله جوابى نداد ، تكرار شد ، باز جواب صريحى داده نشد ، آخر مستشار الدوله برخاست و گفت پس دولت آب در گوش ما كرده است ، سكوتى در مجلس پيدا شد . وكلاى آذربايجان در منزل حاج اسمعيل مغازه پياده شدهاند ، روز ديگر باتفاق صنيع الدوله بديدن آنها رفتم ، سعد الدوله در صدر مجلس جلوس كرده بقانون اساسى ايراد داشت كه ناقص است و از مقدمهء ناقص نتيجهء ناقص گرفته مىشود و اين حرف گرهى در كار مشروطيت انداخت كه هنوز گشوده نشده است ، قدر شربت نگاه نداشتند و روزبروز بر علت افزود .
قوانين اساسى فرانسه يا بلژيك را ما هم خوانده بوديم مملكتى كه تازه پا بسازمانى غير آشنا ميگذارد بايد آهسته پيش برود متأسفانه به حكم عادت سياسى قانون اساسى بلژيك را مصدر قرار دادهاند كه بر اساس فرانسه بود ، مردم فرانسه سردرب مجلس بناى سپهسالار
آتشى مزاج همان قانون كنستيتوان « 1 » را هم مجرى نكردند ، كنوانسيون سوابق را از ريشه برآورده اوباش غلبه كردند و خرابيها بار آوردند و ما همان رشته را دنبال كرديم ، اگر ملاحظات سياسى نبود ميبايست تقليد از انگليس كرد كه هميشه اصول قديمى را ملحوظ ميدارد و نواقص را اصلاح مىكند ، اگر چه قانون اساسى ما بر بنيان محكم شرع است تندرويها و بوالهوسيها ما را از جادهء صلاح بيرون برد به مقصد نرسيديم سعادت يارى كند انشاء اللّه راه راست كنيم و بفهواى قانون اساسى بر تشكيل مجلس سنا و حفظ شعائر خودمان موفق شويم
سعد الدوله و احتشام السلطنه كارچاقكنهائى داشتند و منتظر بودند با عدم حضور در تهران برياست انتخاب شوند و هيچكدام وزن صنيع الدوله را در اين مقام نداشتند . مجلس تغيير ماهيت نميدهد و عامه ميدانستند مشروطيت چيست انقلابى شنيده بودند . سعد الدوله مدتى داماد ما بود و او را خوب ميشناختيم نويدهاى غير عملى ميداد عند الامتحان يكرم المرء اويهان ، احتشام السلطنه تند است لكن بمسلك ايمان دارد سعد الدوله كند و نرمزبان است و بمسلك ايمان ندارد .
هان تا سپر نيفكنى از حملهء فصيح * كورا جز اين مبالغهء مستعار نيست
دين ورز و معرفت كه سخندان سبحعگوى * بر در سلاح دارد و كس در حصار نيست
وكلاى آذربايجان دنبال مشروطه را دارند . موقع رفتن مجلس شد شرف الدوله به من نزديك بود آهسته گفتم رختخوابهاى خودتان را بمجلس ببريد . همين كار شد . هنگامه بالا گرفت هشت ماده مرتب كردند مواد عمدهاش بخاطرم است .
مشروطيت ، برقرارى انجمنهاى ايالتى ، عزل مسيو نوز ، منع اولاد ساعد الملك از رفتن به تبريز .
شرحى بمشير الدوله نوشته شد گراور كردهام كه عين عبارات ضبط شده باشد .
در صدر قانون اساسى نوشته شده بود بموجب فرمان قضا جريان ، من نوشتم معدلت بنيان
هامش
( 1 ) -Constituant