روزگار و مرحوم محمد حاتم رشتى پدر تيمسار سپهبد هوشنگ حاتم بودهاند .
محمد على خان بعد از يكسال توقف در اين مدرسه و آشنائى به زبان فرانسه به مدرسهء شبانهروزى ديگر كه ارزانتر بوده به نام انستيتو كمرسيال دوونسن كه از سال 1925 الى 1926 ميلادى خود اينجانب هم در آن مدرسه تحصيل مىكردم مىرود تا ضمن تكميل زبان فرانسه خود را براى گذراندن كنكور مدرسه عالى كشاورزى كه واقع در شهر آلفرويل « 1 » بوده آماده نمايد .
متأسفانه در سالهاى 1291 تا 1293 شمسى برابر 1913 الى 1914 ميلادى اوضاع سياسى و اجتماعى و بخصوص وضعيت مالى و حوالجات ارزى دولت ايران به خارج از همه مواقع بدتر و ارتباط قطع و به قدرى مغشوش و مختل بود كه هيچكس و هيچ مقام رسمى دولتى اصلا به فكر تأمين و ارسال هزينهء تحصيل محصلين دولتى و غيردولتى نبود و ششماه يا يكسال مخارج محصلين و حقوق سفارتخانهها به تأخير مىافتاد و اين درست اوايل شروع جنگ بين المللى جهانى اول بود كه كشور عزيزمان ايران نيز توسط قشون روس و عثمانى و آلمان در شمال و غرب و ارتش انگليس در جنوب اشغال شده بود .
با تمام وسايل و اقداماتى كه مرحوم ممتحن الدوله در طهران نزد مرحوم خان رئيس متصدى خزانه و تأمينكننده حقوق محصلين اعزامى به فرانسه مىنمود و شخصا هزينهء تحصيل محمد على خان را به وسيلهء دوستان يا سفارت فرانسه در طهران ارسال مىداشت اين وجوه ارسالى به دست ممتاز السلطنه رسيده و او هم با كمال بىانصافى چون مخارج سفارت نمىرسيد به مصرف رسانده و حيف و ميل مىكرد .
به همين علل از تاريخ اول سال 1913 ميلادى تا ماه سپتامبر 1914 ميلادى كه جنگ بين آلمان و فرانسه به نهايت شدت خود رسيده و كليهء مدارس ابتدايى و دبيرستانها و دانشكدهها چه نظامى و دولتى و چه ملى تعطيل و شاگردان ايرانى محصل دولتى يا غير - دولتى از همه مدارس اخراج شده عدهاى كه اعتبارى در بانكها داشتند يا قبلا توسط اولياى آنها پول و خرج سفر قبلا يا در همان اوان به وسايلى فرستاده بودند به ايران بازگشت نموده و عدهء هم كه خرج سفر و زندگى و ملجأ و پناهى نداشتند در پاريس حيران و سرگردان و بطور فلاكتبارى زندگى مىكردند بيشتر آنها با روزنامهفروشى و خدمت در كافهها و رستورانها و كارگرى در كارخانجات يا به وسيله رفتهگرى در شهر امرار معاش مىكردند .
طبق نامهها و گزارشهايى كه از محمد على خان به پدرش باقى مانده و هماكنون نزد اينجانب موجود است از روز ورود به پاريس مرتبا به پدرش از دير رسيدن يا نرسيدن هزينهء تحصيلش شكوه و شكايت داشته و در تمام اين نامهها از طرز رفتار ممتاز السلطنه به آن مرحوم متظلم و راه چاره مىخواسته و تقاضاى بازگشت به ايران را مىنموده است .
بعد از اينكه هادى خان برادرش مدرسه سمور را به اتمام رسانده به طهران مراجعت مىكند محمد على خان با زحمت و مشقت خود را كاملا آماده گذراندن كنكور مدرسه كشاورزى در آلفرويل نموده بود ولى متأسفانه در ماه ژوئن سال 1914 ميلادى كه جنگ جهانى اول شروع و ارتش آلمان در سپتامبر 1914 ميلادى به فرانسه حملهور گرديده
هامش
( 1 ) -Alforville