عراق حركت كرده بودند متفرق ساخت و بلكه كاركنان ملت هم در عراق نتوانستند اقامت نمايند و هريك خود را بمأمنى كشانيدند و لكن روسها بعراق نرفتند بلكه هم خود را پس از گرفتن همدان مصروف ساوه كردند كه از آن راه شهر قم را بدست آورند امير حشمت با اردوى مجاهدين در رباطكريم جنك خونينى با روسها نموده بالاخره بواسطه بد بودن اسلحه و نارسائى تفنگها و كم بودن فشنك مليون شكست خورده جمعى كشته و اسير دادند و جمعى مجروح گشتند كه عاقبت از تهران براى پرستارى آنها طبيب و مريضخانه و غيره ترتيب داده شد و روسها اسراى اين جنك را كشتند اين شكست تأثير شديد در قم و در تمام اردوهاى ملى كرد .
از طرف ديگر ما شاء اللّه خان كاشانى و حسنزاده و غيره كه هريك با استعداد مختصرى رو بقزوين ميرفتند و شكستهاى كوچكى گاهى بروسها ميدادند بالاخره مجبور به عقب نشستن شدند و روسها بجانب قم رهسپار گشتند و مركز كميته دفاع ملى بكاشان نقل شده قم در تصرف روسها درآمد مليون انتظار داشتند اسلحه و لوازم جنك از طرف دولت آلمان به آنها داده شود آلمانها هم فرستاده بودند ولى عثمانيان در جنك بغداد كه با انگليسيان نمودند آنها را تصرف كرده نگذاردند بايران برسد اكنون كه راه صرب باز شده و دولت آلمان ميتواند لوازم جنك را از برلن باستانبول مستقيما برساند انتظار ميرود كه اسلحه و لوازم به قدر كفاف براى مجاهدين و مدافعين ايران بدهد در صورتى كه عثمانيان بگذارند بايران برسد .
خلاصه اين شكستها و تصرف همدان و قم علاوه بر اينكه روابط تلگرافى و پستى ولايات غرب و جنوب را با مركز قطع كرد در تهران و در ولايات هم اثرات سوء بخشيد در تهران مستوفى الممالك مجبورا استعفا داد و عبد الحسين ميرزاى فرمانفرما را روسها برياست وزرائى رسانيدند حكومت تهران نظامى و سپرده بقزاقخانه گشت شاه از شهر خارج شده در فرحآباد اقامت گزيد و روابط كميته مركزى با شعباتش قطع شد بهت شديدى كاركنان ملت را فراگرفت و روسها در دهات اطراف راه هركجا صداى تيرى شنيدند يا بهانه ديگر بدست آوردند از كشتن مردها و شكم دريدن زنها و سر بريدن اطفال و انواع بىرحمى دريغ نداشتند ولى با اين
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 309
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٣٠٩