آرزو داشتم بتوانم خدمت تازهئى بمعارف بنمايم ولى چون از ترتيب اقدامات و گرفتاريهاى مادى و معنوى بسى خسته بودم ديگر طبعم اقبال نداشت به ترتيب پيش بمدارس خصوصى خود بروم يا در معارف عمومى دخالت نمايم پيشآمد امور هم اين اقتضا را نميكرد توجه به حال مدارس پول ميخواست كه نداشتم اين بود از وزارت معارف پىدرپى تقاضا مينمودم انجمن معارفى تشكيل بدهند تا من بتوانم با بعضى از معارفخواهان در آن انجمن اقدامى در اصلاح امور معارفى بكنم در اين كار اصرار ميكردم و همه جا ميگفتم كه ما در دوره استبداد انجمن معارف داشتيم چه شده است كه در دوره مشروطيت نداريم اما اين حرفها در گوش آقاى صنيع الدوله وزير علوم اثر نميكرد نه اينكه صنيع الدوله بر ضد شوراى معارف باشد خير بلكه چون او و خانوادهاش وزارت معارف را اختصاص به خود ميدهند دوست ميدارند در كار معارف آزاد بوده باشند منهم پس از اينكه ديدم شوراى معارفى نخواهد بود خود را آلوده به كار تازهئى در معارف ننمودم و مدارس اختصاصى خود را هم بهرصورت بود بدست مباشرين نگاهدارى كردم تا ببينم عاقبت كار چه خواهد شد صنيع الدوله از وزارت معارف خارج شده وزير ماليه ميگردد و مدتى طول ميكشد كه وزارت معارف بىوزير است بواسطه اينكه از صنيع الدوله ملاحظه دارند صنيع الدوله هم ميل ندارد وزارت معارف از خانوادهاش خارج بگردد خاصه كه فوايد عامه هم جزو وزارت معارف است و انحصار نمك بتوسط صنيع الدوله جارى شده دوست ميدارد اين اداره جزو كارهاى شخصى او باشد به اين ملاحظات كار معارف مختل و وزارتخانه بىوزير ميماند در باطن خود صنيع الدوله مداخله مىكند و در ظاهر معاون معارف رضا قليخان صورتى را نگاهدارى مىكند مدتى هم امور معارف به اين اهمال ميگذرد مكرر معارفخواهان مرا ملامت ميكنند كه چرا اقدام مفيدى نميكنى محذورات را ميگويم بىآنكه دخالتى نموده باشم و بالاخره جمعى از معارفپژوهان از وكلاى مجلس و غيره درصدد ميشوند انجمن معارف را تشكيل بدهند و ميرزا محسن امين التجار تبريزى نماينده آذربايجان بيش از ديگران اقدام مينمايد يك هيئت دوازده نفرى حاضر ميشوند از ميان خود يك نفر را وزير كنند و باقى عضو شوراى معارف باشند و قدمى رو باصلاحات معارفى بردارند
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 156
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص١٥٦