ابليس مهلت دادهشدگان ديگرى نيز وجود دارند و ليكن مهلت او تا روز قيامت نيست ، بلكه تا موعد معلوم مىباشد ، امّا شامل عالم برزخ نمىشود ، زيرا براى شيطان در عالم برزخ تسلطى نخواهد بود ، اگر چه او تا روز قيامت طلب مهلت نموده بود ،
( قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ) *
« 1 » .
( 16 )
( قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ )
: ( شيطان گفت : چون تو مرا گمراه كردى ، من نيز بندگانت را از راه راست گمراه مىگردانم ) ، ( اغواء ) به معناى در گمراهى انداختن مىباشد ، آن هم گمراهى كه توأم با هلاكت و خسران باشد ، شيطان به پروردگار عرضه مىدارد كه به سبب اينكه اسباب گمراهى مرا فراهم نمودى من نيز بر سر راه مستقيم تو كه آنها را به درگاهت مىرساند و منتهى به سعادت آنان مىگردد ، مىنشينم و اين عبارت كنايه از اين است كه مراقب آنان هستم و هر كه را در اين مسير ببينم ، آن قدر او را وسوسه مىكنم تا او را از راه تو خارج نمايم .
( 17 )
( ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ )
: ( آنگاه از جلو رو و پشت سر و از طرف راست و چپ به آنان مىتازم و بيشتر آنها را سپاسگزار نمىيابى ) ، اين آيه بيان نقشه و كارهاى شيطان است كه مىگويد : من بندگانت را از چهار جهت محاصره مىكنم تا آنها را از راه خدا خارج كنم و چون راه خدا امرى معنوى است ناگزير مقصود از جهات چهارگانه نيز جهات معنوى خواهد بود نه جهات حسّى .
و از آيات قرينه مثل
( يَعِدُهُمْ وَ يُمَنِّيهِمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً )
« 2 » ، ( شيطان
هامش
( 1 ) - سوره حجر ، آيه 38 و سوره ص ، آيه 81 .
( 2 ) - سوره نساء ، آيه 120 .