آنها را وعده مىدهد و اميدوار مىسازد ، امّا جز به فريب وعده نمىدهد ) ، استفاده مىشوده كه مقصود از
( مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ )
حوادثى است كه در زندگى براى انسان پيش مىآيد كه بعضى مطابق آمال او و برخى مايه كدورت وى مىباشند ، چون شيطان در هر دو صورت كار خود را انجام مىدهد و مراد از
( مِنْ خَلْفِهِمْ )
اولاد و اعقاب انسان هستند ، چون انسان نسبت به اولاد خود آمالى دارد و دربارهء آنها انديشه مىكند و بقاء و سعادت آنها را سعادت خود مىداند و لذا از خشنودى آنان خشنود و از مكاره آنان متألم مىشود ، به همين جهت هر چه از حلال و حرام كه مىتواند همه را براى اولاد خود مىاندوزد تا بتواند آنها را تأمين كند و چه بسا خود را در اين مسير به گناه و معصيت و يا هلاكت بيافكند .
و مراد از
( عَنْ أَيْمانِهِمْ )
سمت راست و مبارك و نيرومند آدمى است كه سعادت و دين اوست و شيطان آدمى را از راه ديندارى باز مىدارد يا به عكس او را به افراط در دين و بدعت مىكشاند .
و مراد از
( عَنْ شَمائِلِهِمْ )
راه چپ يا بىدينى و انحراف مىباشد به اين معنا كه شيطان فحشاء و منكرات را در نظر آدمى جلوه داده ، وى را به ارتكاب گناه و پيروى از تمايلات نفسانى و شهوات وادار مىسازد .
نهايتا در نتيجهء كارهاى ابليس فقط عدّه كمى از بندگان خدا شاكر خواهند ماند و از قرينه آيات ديگر مثل
( لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ )
« 1 » ، ( هر آينه همه آنها را گمراه مىكنم ، جز بندگانى را كه از ميان آنان در بندگيت خالص شده باشند ) ، استفاده مىشود كه مقصود از ( شاكرين ) همان ( مخلصين ) هستند .
چون كسانى كه در عبوديت خدا خالص شده باشند ، جز خدا به هيچ چيز ديگر توجهى ندارند و لذا در قلبشان جايى براى وسوسههاى شيطان نمانده است و چنين كسى
هامش
( 1 ) - سوره ص ، آيه 83 .