تاريخ بارها سخن راندهايم . اين پيمان نشانههاى شومى از خود بيادگار گزارده بود .
و اين زمان كه بدينسان از ميان ميرفت ، در روزنامههاى اروپا و ديگر جاها از بخش - هاى نهان آنكه شورشيان روسستان بآشكار آورده بودند ، سخن مىراندند ، و اكنون دانسته مىشد كه زيان آن پيمان بسيار بيشتر از آن ميبوده كه پنداشته ميشد .
اين پيمان كه در سال 1286 ( 1325 ) ميان دو همسايهء بزرگ ايران - روس و انگليس - بسته گرديده ببيرون افتاد نتيجهء گفتگوهاى چند سالهاى بود كه در نهان و آشكار ، در لندن و پترسبورگ ، در ميان نمايندگان دو دولت ميرفته . دولت انگليس كه ساليان دراز با امپراتورى روس در آسيا روبرو ايستاده و هميشه بكشاكش و همچشمى پرداخته و از چيرگىهاى آندولت بكاستن كوشيده بود ، اين زمان از نيرومندى روزافزون آلمان بترس افتاده و يك جنگ بزرگى را با آندولت نيرومند در پيشرو ميديد ، خود را ناگزير مىيافت كه با دولت روس بچنان پيمانى برخاسته ، بپاس سياست اروپايى خود بچشمپوشيهايى در سياست آسيايى تن در دهد ، و از همچشمى و ايستادگى در برابر چيرگيهاى روس در گذشته جلو او را در آسيا باز گزارد .
در آن پيمان ، در ديباچه جداسرى و آزادى كشور ايران ، نوشته مىشد ، ولى بندهاى پيمان بزيان ، بلكه بآخشيج آن آزادى و جداسرى ميبود . با اين پيمان ايران بسه بخش مىشد : يكى در شمال براى « نفوذ » روس . ديگرى در جنوب براى « نفوذ » انگليس . آنچه در ميانه ميماند براى خود ايران . گذشته از اين ، چون ارجى بدولت ايران ننهاده و چنين پيمانى را بىآگاهى از آن بسته بودند ، همين خود تيشهاى بريشهء جداسرى كشور شمرده ميشد .
در اين هنگام در ايران جنبش مشروطهخواهى تازه آغازيده و دوره يكم مجلس شورى برپا مىبود . اين پيشآمد كار آزاديخواهان را بسيار دشوار گردانيد ، و خود يكى از نتيجههاى آن پيمان بود كه كاركنان روس در ايران ، آنهمه كارشكنى كردند و بمحمد عليميرزا كه ببرانداختن مشروطه ميكوشيد ياوريها نمودند ، و سرانجام بهانه جسته سپاه بشمال ايران آوردند ، و پس از همهء اينها داستان دلگداز التماتوم سال 1290 ( 1329 ) پيش آمد كه ببسته شدن مجلس دوم و برچيده شدن دستگاه مشروطه
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 808
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٨٠٨