انجاميد . در همهء اين سختگيريها و كارشكنيها كه روسيان مينمودند انگليسيان به خاموشى گراييده و بلكه گاهى همراهى نشان ميدادند .
رو دادن چنين داستانى در آن هنگاميكه توده تازه جنبيده ، و پيشروان با ناآزمودگى و خامى گامهايى در راه كشوردارى برميداشتند مايه اندوه همگى ايران - خواهان گرديد . بسيارى از نويسندگان اروپا از دشوارى كار آزاديخواهان ايران سخن راندند و دلسوزيها نمودند .
ليكن از اينسوى رو دادن چنين داستانى در اين هنگام يكسودى با خود داشت ، و آن اينكه چون توده بيدار گرديده و رشته كارها را در دست خود ميداشت ، با آن پيمان از در خردهگيرى آمد و آزادانه و دليرانه ناخشنودى نمود . مجلس آشكاره آن را نپذيرفت و دولت با دستور آن ناخرسندى نشان داد . روسيان بسيار فشار آوردند ، ولى تا مجلس برپا و آزادىخواهان سررشته را در دست مىداشتند آن را نپذيرفتند .
ولى در سال 1290 كه مجلس بسته شده و سررشتهء كارها بدست ناصر الملك و كابينهء صمصام السلطنه افتاده بود ، اينان بىهيچ انگيزهاى به آن پيمان گردن گزاردند و اين بدى را از خود در تاريخ يادگار نهادند . چنان كه داستان آن را در جاى خود نوشتهايم .
ليكن چون در روسستان شورش برخاست و گروه شورشيان رشتهء كارها را بدست گرفتند ، چنان كه گفتيم ، همهء پيمانهايى را كه دولت امپراتورى با ايران و ديگر دولتها بسته ميداشت برانداختند و اين كار خود را بهمهجا آگاهى دادند و پيداست كه آن پيمان شوم نيز تا آنجا كه بروسيان بستگى ميداشت ، بىاثر گرديد و كنون با اين نامه انگليسيان نيز از سوى خود همداستانى با برانداختن آن نمودند .
اين در بيرون نشان فيروزى كابينه شمرده ميشد و روزنامهء ايران كه اين زمان با كمك پولى دولت بچاپ ميرسيد و يك روزنامه نيمرسمى و خود هوادار وثوق الدوله مىبود ، از اين فيروزى دولت سخن ميراند و بفيروزيهاى ديگرى اميد مىبست ، ولى راستى را ايستادگيهاى جانبازانهء آزاديخواهان بود كه اين زمان بنتيجه ميرسيد ، و چنان كه گفتيم پس از شورش روسستان اين پيمان نيز استوارى خود را از دست
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 809
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٨٠٩