نظر بر اينكه دولت جديد روسيه آزادى و مختاريت تام ملل را مقصود و آرزوى خود قرار و بالخاصه الغاى امتيازات و عهودى را كه از ايران تحصيل كردهاند از مجارى رسمى و غيررسمى بدفعات اعلان كرده است .
نظر بر اينكه امتيازات و عهد نامجات و مقاولات مزبوره علاوه بر اينكه در تحت فشار و زور بر عليه مصالح مملكت اخذ و آنهاييكه بعد از اعلان مشروطيت بر خلاف نص صريح قانون اساسى مملكت تحميل شده است يا بموقع اجرا گزارده نشده يا به ترتيب خيلى ناقص اجرا و مخالف مواد مصرحه آنها رفتار شده نه تنها حقوق دولت استيفاء نگشته بلكه نقل و انتقال و يا سوء استعمال مدلول آنها غالبا به بهانههاى مضر سياسى و اقتصادى بر ضرر استقلال دولت و حوايج ملت اتخاذ شده است و بالجمله نظر بر اينكه دولت و ملت ايران هم حق دارد مثل ساير دول و ملل عالم از منابع ثروت و آزادى طبيعى خود استفاده بنمايد .
لهذا هيئت دولت در جلسه شنبه چهارم اسد 1297 شمسى مطابق شوال المكرم 1336 هجرى قمرى الغاى كليه عهد نامجات و مقاولات و امتيازات فوق - الذكر را قطعا تصميم و مقرر ميدارد كه وزارت جليله امور خارجه مأمورين و نمايندگان دول خارجه مقيمان دربار ايران و سفراى دولت عليه مقيمان خارجه را از مفاد اين تصميم مستحضر داشته و وزارت جليله فوايد عامه و تجارت و فلاحت بوسايل مقتضيه براى استحضار عموم اعلان بنمايند ( كابينه رياست وزراء )
اين كار بجا بلكه بايا بود . ولى دو سه روز پس از آن ، كابينه بيك كار بيجايى برخاست ، و آن اينكه « تصويبنامه » اى نيز براى برانداختن « كاپيتولاسيون » درباره بستگان همه دولتها بيرون داد . دولت ايران براى نخستينبار « كاپيتولاسيون » يا « پا در ميان داشتن كونسولهاى بيگانه را در گفتگوهاى بستگان خودشان » در برابر دولت روس پذيرفته بود . در زمان فتحعليشاه پس از شكست بازپسين كه از روسيان يافتند و ببستن پيماننامه زيانمند تركمانچايى ناگزير گرديدند يك فصل آن پيماننامه درباره « كاپيتولاسيون » بود سپس دولتهاى ديگرى هركدام با ايران پيمان بستند ، زير عنوان « حقوق دول كاملة الوداد » از همان « فصل » سود جستند . مىبايد گفت سرچشمه همگى اينها آن يك « فصل » پيماننامه تركمانچايى ميبود . از اينرو اينهنگام كه پيماننامه تركمانچايى از ميان ميرفت كابينه صمصام السلطنه ميخواست ديگر دولتها را نيز از داشتن چنان حقى بىبهره شناسد .
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 797
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٧٩٧