ميخواستند ، و اين بود هرزمان برنگ ديگرى درمىآمدند و هر هنگام افزار دست ديگرى ميشدند . گاهى همگى بهم پيوسته و گاهى دو دسته و سه دسته ميگرديدند كسانى كه آن روزها را نديدهاند تنها با شنيدن و خواندن ، حال آنانرا نخواهند دريافت .
يك كابينه كه به كار آمدى اينان ازو سودها چشم داشتندى ، و چون نيافتندى ، و يا يافتندى و زمانى در ميانه گذشتى ، بآرزوى برانداختن آن افتاده و در اينجا و آنجا گله و ناخشنودى نمودندى ، و كمكم دسته بسته و زورمند گرديده ، و چنان كه ميخواستند كابينه را از ميان بردندى . گاهى نيز كسانى كه آرزوى وزيرى ميداشتند اينانرا افزار ساخته ببرانداختن كابينه كوشيدندى .
جنبش مشروطه كه توده را بتكان آورد و از ميان ايشان مردان جانفشان و غيرتمندى با دلهاى پر از سهش و اميد برخيزانيد ، كنون پس از سيزده سال بجاى آنان اين سودجويان مىنشستند . ميتوان گفت پيشآمد كوچ از تهران و آن كوششها كه در برابر دو همسايه كرده شد آخرين جوش و جنبش آزاديخواهان مىبود ، و چون آن نيز بىهيچ فيروزى بپايان رسيد آزاديخواهان بيكبار نوميد شدند و نيكانشان بيكبار رها كرده بكنار رفتند و ديگران بدانسان راه سودجويى و هوچيگرى را پيش گرفتند .
از اين هنگام بود كه جمله شوم « ما نمىشويم » بزبانها افتاد .
از آنسوى ملايان كه در آغاز مشروطه نخست پيشگام شده و سپس بدشمنى بر - خاسته بودند كنون دسته انبوهى از آنان ميانه دشمنى و هوادارى جايگاهى گرفته بودند . بدينسان كه با مشروطه ديگر دشمنى نمىنمودند و برانداختن آن را نميخواستند ، ليكن براى آنكه بيكبار نامهاشان از ميان نرود و اجاقهاشان خاموش نگردد هرچند - گاه يك بار بهانهاى جسته ، يك مادهاى را از قانون يا پيشآمدى را عنوان گرفته هايهوى برمىانگيختند اينان نيز يكدسته ديگرى از سودجويان و هميشه آماده مىبودند كه اگر كسى وادارشان كرد و يا خودشان عنوانى پيدا كردند بجنبش آيند و چند روزى خود را بنمايند .
چنان كه گفتهايم اين زمان ايران در سايه ناتوانى بىاندازهء دولت و در نتيجه آنكه كشور از سالها ميدان جنگ و كشاكش بيگانگان گرديده و از هر باره رشته از دست
تاريخ هيجده ساله آذربايجان ( فارسى ) — صفحة 794
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٧٩٤