[ آيهء ( 165 - 163 ) در توضيح توحيد و برهان بر آن ]
( 163 )
( وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ )
: ( و معبود شما ، معبودى است يگانه كه جز او معبودى نيست ، او بخشنده و مهربان است ) يعنى هيچ كس در الوهيّت با او مشاركت ندارد ، كما اينكه هيچ كس در علم و قدرت و حيات و ساير صفات او كه در عين تعدد واحدند ، با او مشاركت ندارد و اصل معبود بودن را بر يك معبود مقصور نمود تا نفى الوهيّت از غير ( اللّه ) بنمايد و او بخشنده است ، چون همهء عطايا به او منتهى مىشود و مهربان است چون همهء عطاياى خاصّه در راه هدايت و سعادت اخروى به مقتضاى مهربانى اوست ، و وحدت خدا از نوع وحدت عددى يا نوعى و جنسى نيست ، بلكه وحدت حقّه حقيقيّه است كه هيچ گونه تصوّر كثرت در آن نمىرود .
( 164 )
( إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ )
: ( همانا در خلق آسمانها و زمين و اختلاف شب و روز . . . ) هر يك از مخلوقات به تنهايى نشانهاى بر دلالت بر خالق مدبّر هستند ، پس عالم يك شىء واحد و تدبير آن سراسر به هم پيوسته است و تمام اجزائش مسخّر تحت يك نظام مىباشد ، هر چند در ظاهر متعدّد و متكثّر است ، پس خداى آنها هم يكى است .
اختلاف شب و روز به سبب تفاوت نور وارد بر زمين است كه موجب كوتاهى و درازى شب و روز مىشود و همين اختلاف هم به جهت كشت و زرع و احتياجات مردم مىباشد ،
( وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ )
: ( و كشتى كه در دريا جريان دارد تا به مردم سود رساند ) كشتىهايى كه در درياها مردم و كالاهاى آنان را حمل و نقل مىكنند در وجود خود و قوّهاى كه آنان را شناور نگه مىدارد ، محتاج به خداوند هستند كه اين قانون شناورى اجسام در آب را در نظام عالم قرار داده است ،
( وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ )
: ( و در آنچه خدا از آسمان نازل مىكند ، يعنى آن آبى كه با آن زمين را بعد از مردنش زنده مىسازد ، و از هر نوع جنبنده در آن پراكنده گرداند ) ، هنگامى كه آب دريا را بخار و مبدّل به ابر مىنمايد