سبب اقدام و ارتفاع و جهت الغاء و ارفاع آن را من البدو الى الختم بطريق ايجاز كما هو الواقع به اطلاع خاطر شريعت مظهر جناب مستطاب عالى دامت افضاله برسانم كه از بادى و خاتمه آن مستحضر شده بالكليه كشف غطا از اين مسئله بشود .
لهذا بتصديع ميپردازد : چون در ايامى كه مرحوم ميرزا حسينخان مشير الدوله به خدمت صدارت در اين دولت جاويد عدّت مفتخر بود با كمپانى انگليس قرارنامه تمديد راهآهن را از بوشهر تا گيلان منعقد ساخت و قرارنامه مزبور بقدرى متضمن خطرات دولتى و ملتى بود كه علاوهبر ثلمهاى حقوق دولتى تمام حدود ملكى و ملتى هباء منثورا معدود بود همان اوقات ذات كامل الصفات اعليحضرت قويشوكت اقدس همايون ظل اللّه روحنا فداه خطرات مزبوره را به نظر دقت ملاحظه و خود آنمرحوم را بالغاء آن قرارنامه مكلف و محكوم فرمودند هرقدر با كمپانى مزبور و دولت انگليس مذاكره كرد مقصود حاصل نگرديده بر اصرار آنها افزود تا مشار اليه مرحوم شد بعد از آن نيز تا مسافرت اخيره همايون بفرنگستان اين مسئله به حالت اوليه باقى بود كه تقريبا چهارده سال طول كشيد و بر قوام ادعاى كمپانى و مخاطرات آن افزوده بود در آن سفر با زحمات و تدابير و مشمول تفضلات خداوندى آن قرارنامه مشئومه لغو و اين امتياز تجارت دخانيات كه آنوقت همچو مينمود كه بهيچوجه ضررى براى دولت و ملت ندارد برقرار شد و از آن مخاطرات عظيمه آسودگى حاصل آمد بعد از اقدام باجراى فصول اين قرارنامه متدرجا معايب و مضار مخفيهء اين امتياز نيز بظهور پيوسته زرّاع و تجار و رعاياى دولت عليه بمقام عرض و اظهار مضار مزبوره آمدند نظر به آنكه ذات ملكوتى صفات همايونى رعايت رعاياى دولت ابد بنياد را كه ودايع محترمه رب العباد ميباشند همواره بر عهدهء شاهنشاهانهء خود فرض ميشمارند از فوايد اين كار به كلى صرفنظر و بامحاء آن عن الاصل امر و مقرر فرمودند مخلص نيز با كمال شعف بالجنان و الاركان مشغول اجراء اين ارادهء مطاعه مباركه بود كه در آن بين از لطايف غيبيه فقرهء احتراز شرب دخان الهام و مقوى اصل مقصود محمود همايونى گرديده شوق و جهد بنده نيز در الغاء امحاء اين امتياز بهزار چندان كشيده خالصا مخلصا كوشيده تا به حمد اللّه تعالى به كلى محو و كان لم يكن شيئا مذكورا شده عموم رعايا و برايا و تجار و زرّاع آسوده و آزاد شدند و الآن وجها من لوجوه و لو به قدر الذره احدى از خارجه مداخله در زراعت و بيع و شرى و تجارت و حمل و نقل و انتقالات دخانيات ندارد و عاملهائى كه در ولايات داشتند برداشتند برخى هم مشغولند كه محاسبات خود را با مردم پرداخته بروند بعضى اخراج شده عنقريب حوزه ايران از وجود آنها خالى و متخلى مىشود .
منتهى اينست كه دولت عليه خسارت وارده بر آنها و مخارج را كه كردهاند محض رفاه رعيت و اجراء حمايت ملت و ترويج شريعت از ممر ديگر كه ضررى بر احدى نخواهد داشت بمرور خواهد داد الخ .
بقيه مكتوب تعارفات رسمى و خارج از ما نحن فيه است .
در مرحله 32 سنه ( 1312 ) بعزم عتبه بوسى ائمه عراق و تتميم تحصيل علم و تكميل اخلاق از طهران حركت كرده نخست درك فيوضات محضر مرحوم حجة الاسلام حاجى ميرزا محمد حسن شيرازى را كرده از آن پس بكربلا مشرف شدم در حوزه درس آقا ميرزا محمد حسين شهرستانى وارد شده
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — صفحة 46
مساهمون: ناظم الاسلام كرمانى
ص٤٦