و سبب اينوضع اختلالآميز همگى را معلومست كه ( آرسن ) اينمرد صاحب امتياز دخانيه عملى را بر خلاف آئين مسلمانان با دولت گذرانيده و چون اين گونه عمل مطابق اصول اسلاميه نبوده است رئيس اسلاميان كه بمراحل از حدود ايران بيرونست رفع و ابطال اينعمل را در اين ديده كه مسلمانانرا از استعمال دخانيات ممتنع دارد در اين مقام برآمده دو كلمه در خصوص منع مسلمانان از اين عمل نوشت و فرستاد و اين نوشته بمحض وصول در ظرف يك نيمروز در شهر به اين عظمت همهجا منتشر گرديده و بمحض اشتهار اين يك دو كلمه نوشته تمامى مسلمانان با اينكه هنوز صحت و صدق اين نوشته بر اكثر و اغلب محقق نشده بود تنها باحتمال اينكه شايد صحيح باشد اينچنين عادت پانصدساله را يك دفعه چنان كه مىبينند بالمره متاركه نمودند حالا شما سفراى محترم كه وكلاى دول بزرگ اروپا هستيد و برحسب وظيفه و منصب بزرگ خودتان نظر در وجوه صلاح و فساد و منافع و مضار دولت و مملكت خود را در عهده داريد معين بفرمائيد كه منشاء اين خسارت و ضرر و تدارك آن را در چه ميدانيد . اينمطلب تا به اين حد هنوز جزئيست و اين مقدار ضرّ را ميتوان متحمل شد ولى هرگاه اين مرد صاحب امتياز اندكى ديگر اين معامله را دنبال كند و آن مرد بزرگ اسلام نيز براى دفع طرف مقابل بناى تشديد در امر گذارده بنويسد كه شرب چائى نيز همين حال دارد هيچ تصور كردهايد چه مقدارها ماليه از اجناس و معمولات فرنگستان كه لوازم اين كار است از قبيل قند و چائى و سماور و قورى و سينى و استكان و نعلبكى و غير اينها بالمرّه عاطل و باطل مانده تا چه پايه سكته بكليهء تجارت فرنگستان وارد خواهد آمد اينهم گوئيم آسانست اگر اين مرد مسلم القول بنويسد كه تمامى امتعه و اجناسى كه از فرنگستان حمل و نقل بايران ميشوند كائنا ما كان حالش همين و استعمالش روا نيست بلكه ما يحتاج مسلمانان بايد مثل سابق از داخل مملكت فراهم شود شماره گرفتهايد چندين باب بزرگ از تجارت تمامى دول اروپ از اين رهگذر مسدود خواهد شد .
اينرا هم سهل گيريم هرگاه اين شخص بزرگ نافذ الكلمه حكم بتّى بدهد كه بر مسلمانان حتم و لازمست كه تمامى فرنگيانى را كه در بلاد اسلام منتشرند همگى را بايد قتل و اعدام نمود هيچ ميدانيد آنگاه چه خواهد شد و چهقدرها نفوس از تبعه دول اروپا در اين مملكت عرضه دمار و هلاك خواهند شد و اينهمه نفوس تلف شده را آنگاه بچه ميتوان تلافى نمود و حال آنكه مىدانيد موافق قانون تمامى دول متمدنه روى زمين هر نفر كه در بلواى عمومى تلف شود خونش هبا و هدر خواهد رفت زيرا كه مواخذه داشتن عمومى را در اينخصوص از آنرو كه تلافى فاسد با فسداست نقض غرض و منافى مقاصد سياسيه دول متمدنه خواهد بود .
بعد از اين بيانات گفت نه تنها دولت متبوعه من در معرض اين گونه مخاطرات واقعست بلكه دول متبوعه شما كه حاضرين اين مجلسيد حتى دولت انگليس نيز در اين مفاسد و مضار شريك و سهيم خواهند بود . من امروز شما خفتهگانرا بيدار نمودم تا فردا هيچيك از شما را نزد دولت متبوعه خود عذرى نباشد تا هنوز وقتست پيش از اينكه اين فتنه چنان غلظت و اشتدادى گيرد كه رشتهء چاره بالمره از چنگ هركس بيرون شود فكرى بكنيد .
چون سخن اين مرد خردمند كارآگاه بپايان ميرسد تمامى سفراء متوجه ( آرسن ) تنباكوئى
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — صفحة 43
مساهمون: ناظم الاسلام كرمانى
ص٤٣