مآل انديشى و اتقانى كه انگليسيانرا در كار است براى استحكام كار خود كه ديگر قابل نسخ نباشد حقوق و تعهداتيرا كه بموجب اين قرارداد بر عهده دولت ايران مىداشته به چندين دست نقل و تحويل داده پائى نيز از ساير دول بزرگ اوروپ در ميان كشيد به خيال خود تا آن جائى كه او را در امكان ميگنجيد مطلب را بزرگ كرد كه ديگر دولت ايرانرا مجال فسخ و ابطالى نباشد و پس از همه اين اساس بنديها و تمهيد ساير مقدمات كار بفاصله هفده ماه از معاودت موكب همايونى بمقرّ سلطنت ، جمعى از فرنگيان بنام هيئت كمپانى اين عمل بآرزوى وصل جوئى مقصود عمده خودشان با اشتهاى هرچه صافتر بايران شتافتند در اثناى همين مسافرت عبورشان باسلامبول افتاده صاحب روزنامه اختر را با رئيس اين جماعت ملاقاتى دست داده روزنامه گرامى را در اينخصوص مقالهايست كه عينا نقل مىشود .
صاحب روزنامه مذكور ميگويد ما را با صاحب امتياز در اينجا ملاقاتى دست داد در آن ملاقات در خصوص شرايط امتياز صحبتى در ميان گذشت مومى اليه مدعى اين شد كه انحصار تنباكو و تتن در ايران موجب منافع دولت و زرّاع تجارتست پرسيدم كه اولا از منافع زرّاع شرحى بيان نمائيد كه از اين معنى چه فايده دارند گفت كه زرّاع پيش از اين محصول را يا نسيه بتجار مملكت ميفروختند و يا اينكه با چيت و كرباس مبادله مينمودند اما من پس از برداشتن محصول پول نقد خواهم شمرد جواب دادم كه اين دعوى بىدليل و سخن ناتماميست زيرا كه زرّاع همه وقت محصول را بنقد ميفروختند سهلست كه بسا ميشد سه ماهه پيشكى هم از تجار پول ميگرفتند كه هنگام درك محصول جنس بدهند و فرقش اينست كه آنگاه مرد زارع صد نفر مشترى داشت و از روى رواج وقت مالش را بنحويكه دلش ميخواست ميفروخت حالا بايد تنها بيكنفر بفروشد آن هم بقيمتى كه خريدار معين مىكند پس اين معنى موجب مضرّت گرديد نه منفعت بفرمائيد منفعت دولت از اين امر چيست گفت ساليانه بعلاوه پانزده هزار ليرهء انگليس ربع مداخل نيز بدولت عايد خواهد شد جواب داده شد كه اين نيز حرفيست سست به علت اينكه دولت عثمانى در صورتى كه تتن ممالك محروسه خيلى كمتر از محصول تنباكو و تتن ممالك ايرانست ساليانه از اداره ( رژى ) يعنى انحصار معادل هفتصد هزار ليرهء عثمانى ميگيرد خمس مداخل نيز بدولت عايد است ( ببين تفاوت ره از كجا است تا بكجا ) و حال آنكه تتنى كه بخارج ميرود نيز از قيد انحصار آزاد است يعنى هم زرّاع مىتوانند بخارج بفرستند هم تجار حتى دولت نيز بملاحظه رفاه حال زرّاع و تجار محصوليكه بخارج ميرود حبه و دينارى گمرك نميگيرد تا دست رعيت باز شده رغبت زرّاع از كاشتن و پرورش دادن آن محصول نكاهد . بنابراين مبلغى كه سالانه شما بدولت خواهيد داد در جنب منافعى كه اداره ( رژى ) بدولت عثمانى ميدهد وقعى ندارد يعنى اينهمه مداخل بكيسه خود شما خواهد رفت دست تجار هم كه از امروز بالمره بسته شد به علت اينكه محصولى كه بخارج خواهد رفت نيز داخل شرايط امتياز است معلومست كه صاحب امتياز چندين تصعيبات درآورده مبالغى باسم مخارج و منافع انحصار بدان افزوده آنگاه بتجار خواهد فروخت كه هيچكس زير آن بار نتواند رفت مجملا از اين انحصار و امتياز منافعى بملك و ملت عايد نخواهد شد سهل است كه خيلى ضرر و خسارت از اينرو بمملكت وارد خواهد آمد كه از حالا تعداد آن ممكن نيست
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — صفحة 41
مساهمون: ناظم الاسلام كرمانى
ص٤١