و اينهمه طاقت داشته باشد جز شتر كه حتى از يك كودك فرمانبردارى مىكند و خداوند به اين كشتى باربرى بيابانها صبر و استقامت داده كه مىتواند تشنگى را ده روز و بيشتر تحمل كند و هر گياهى را در بيابان كه ساير حيوانات نمىتوانند بخورند او مىخورد . و امّا اينكه خداوند در اينجا فيل و زرافه و كرگدن و يا حيواناتى را كه از شتر بزرگتر هستند ذكر نفرمود به اين دليل است كه عرب چنين حيواناتى را نديده و نشناخته بودند . و از طرفى ديگر شتر پرقيمتترين اموال اعراب بود كه غالبا از آن جدا نمىشدند . و اما جمع بين شتر و آسمان و زمين و كوه به اين دليل است كه در بيابان و شهر اينها را بطور منتظم مىديده است . پس قرآن هم بر همان اساس كه آنها مأنوس بودند انتظام بخشيد . و كسى كه شتر را به ابر و آب تفسير نموده خواسته است مناسبتى را از راه تشبيه شتر به ابراز لحاظ حركت و فعاليت در برخى از مواقع مطرح كند ، نه اينكه خواسته است بگويد كه مراد حقيقى از شتر ابر است . و در اشعار عرب ابر فراوان به شتر تشبيه شده است .
و ابن دريد نيز در قصيدهء خود شتر را به ابر تشبيه كرده است . ابن ابى كعب و عائشه ابل را به تشديد لام قرائت كردهاند . ابو عمرو گفته كه ابلّ اسم ابرى است كه آب دارد . و الله اعلم
سورهء فجر
وَ الْفَجْرِ وَ لَيالٍ عَشْرٍ وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ
« 1 » سؤال 1097 : چرا فقط ليال عشر را نكره و بقيه را به صورت معرفه آورده و به آنها قسم ياد كرده است در حالى كه اين ده شب معهود بودند و بر طبق
هامش
( 1 ) . سورهء فجر ، آيهء 1 - 2 - 3 - 4 : قسم به فجر ( سپيدهدم ) و قسم به شبهاى دهگانه و قسم به طاق و جفت و قسم به شبانگاه كه به روز مبدل مىشود .