در اينجا چند سؤال مطرح است :
سؤال 736 : آيا بل ادراك درست است يا بل ادرك ؟
سؤال 737 : مرجع ضمير در علمهم همان مرجع ضمير در آيه قبل ( لا يعلم من فى السموات و الارض الغيب ) است يا خير ؟
سؤال 738 : اگر مرجع يكى است چگونه اضراب قابل تطبيق است ؟
سؤال 739 : اگر بل ادرك درست است چگونه ابتدا از آنان نفى شعور و سپس اثبات علم براى آنان و سپس توصيف به شك و در پايان توصيف به كورى شدهاند ؟
جواب : بل ادراك درست است يعنى تتابع و تلاحق و اجتماع مثل
حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً
« 1 » و بل ادرك علمهم ( به معناى به كمال و به پايان رسيده است علم آنان ) درست نيست . اصل ادراك تدارك است . ( كه تاء در دال ادغام شده است ) جواب دوّم : مرجع ضمير در اينجا فقط كافرانند ولى ضمير در آيه قبل ( لا يعلم من فى السموات و الارض الغيب ) موجودات آسمانى و زمينىاند .
جواب سوّم : مرجع يكى نيست .
جواب چهارم : بل ادرك صحيح نيست . پس براى آنها اثبات علم نشده است بلكه فقط نفى علم و اثبات شك و كورى شده است . در تفسير اين آيه ابن عباس گفته است : يعنى آنچه را كه در دنيا نسبت به آن جاهلند در قيامت به آن آگاه خواهند شد . سدى گفته است : يعنى علم آنان در قيامت جمع خواهد شد و ديگر شك و اختلاف ندارند . مقاتل گفته است : يعنى در آخرت علم به چيزى پيدا مىكنند كه در دنيا نسبت به آن شك داشته و كور بودهاند .
و امّا معناى بل هم فى شك منها آن است كه آنها اكنون در مورد قيامت ترديد
هامش
( 1 ) . سورهء اعراف ، آيهء 38 : تا آنگاه كه همگى در آن اجتماع نمودند .