و امّا معناى بل هم فى شك منها آن است كه آنها اكنون در مورد قيامت ترديد دارند و معناى بل هم منها عمون آن است كه نسبت به قيامت كوردل مىباشند . و امّا تطبيق آن با آيه قبل آن است كه : كسانى كه در مورد قيامت شعور ندارند دو گروه هستند : 1 - كسانى كه وقت قيامت را نمىدانستند ولى درآمدن آن ترديد نداشتند كه اينها مؤمنانند . 2 - كسانى كه وقت قيامت را نمىدانستند ولى اصل آن را هم به همين دليل انكار مىكردند و لذا فقط دسته دوّم را كه كافرانند ذكر فرموده كه بل ادراك علمهم فى الآخرة و عدم علم آنها را مورد تأكيد قرار داد . پس گويا چنين فرموده است :
گروهى از آنان چيزى از روز قيامت نمىدانند در دنيا ولى در آخرت آنها به حقيقت قيامت علم پيدا مىكنند . سپس اضراب نمود كه بلكه با داشتن ادله قطعى در مورد قيامت ترديد دارند . و چون زمان اتصاف آنها به عدم شعور و سپس كمال علم و سپس كورى و يا متعلق اين امور چهارگانه متفاوت است موجب تناقض نيست .
إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ
« 1 » سؤال 740 : با توجه به معناى قضا كه همان حكم و حكم كه همان قضا است معناى خداوند با حكم خود بين آنها حكم مىكند يا خداوند با قضاى خود بين آنها قضا مىكند چيست ؟
جواب : يعنى خداوند به آنچه كه با آن حكم مىكند ( عدالت معروف و مشهور خود ) بين آنها حكم مىكند . چرا كه جز به حق و عدل حكم نمىكند . پس حكم به معناى محكوم به است .
جواب دوّم : معناى حكم در اينجا حكمت است و برخى بحكمته قرائت نمودهاند .
هامش
( 1 ) . سورهء نمل ، آيهء 77 : خداوند بين آنان به حكم خويش داورى خواهد نمود .