جواب سوّم : منظور از خرور اوّل در حالت استماع قرآن و قرائت آن است و منظور از خرور دوّم خرور در ساير حالات است .
وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ
« 1 » سؤال 579 : حمد و ستايش همواره در مقابل نعمت است كه خداوند به بنده عطا مىكند چنان كه مىفرمايد :
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ
« 2 » و باز مىفرمايد :
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا
« 3 » و يا مىفرمايد :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ »
« 4 » چرا كه در اين گونه امور منافع فراوان و بيشمارى وجود دارد . و امّا در اينكه خداوند اتخاذ فرزند نكرده و شريك و نصير ندارد چه نعمتى براى ما حاصل شده كه مأمور به حمد و ستايش هستيم ؟
جواب : نعمت اين امر اين است كه اگر پادشاهى زن و فرزندى داشته باشد در صورتى به بندگان و خدمتكاران خود انعام و احسان مىكند كه از زن و فرزندش زياد بيايد و اگر نداشته باشد تمامى احسان و نعمت او متوجّه به آنان مىگردد .
پس نفى اتخاذ ولد مقتضى مزيد نعمت بر بندگان است . و امّا نفى شريك نيز بدان دليل موجب حمد است كه قادرتر بر انعام بر بندگان مىباشد چون مزاحمى در كار نيست . و اما نفى نصير نيز دليل بر قدرت و استغناء و هر دو موجب قدرت بر زيادى نعمت است . پس در همهء اين موارد زيادى نعمت متصور است . و اللّه اعلم و احكم .
هامش
( 1 ) . سورهء اسراء ، آيهء آخر : و بگو حمد براى خدايى است كه فرزند نگرفته و شريك ندارد و نصير ندارد .
( 2 ) . سورهء اسراء ، آيهء آخر : حمد خداى را كه غم را از ما دور كرد .
( 3 ) . سورهء اسراء ، آيهء آخر : حمد خداى را كه آسمانها و زمين را خلق فرمود .
( 4 ) . سورهء اسراء ، آيهء آخر : حمد خداى را كه ما را به اين هدايت فرمود .