تقسيمات هرودوت از نظر مالى ايران است و قرطاجنه هيچ نوع باج يا خراجى بشاهان نميداده و قرارداد او با شاهان يكنوع قرارداد اتّحاد يا كمكهاى معنوى بوده ، كه بتقاضاى ايران در مواردى انجام ميشده . ممكن است گفته شود ، كه در نوشتههاى هرودوت اسمى از تراكيّه اروپائى ، مقدونيّه و سكاهاى آنطرف دريا نيست . جهت آن هم معلوم است . زمانيكه هرودوت تاريخ ايران را مىنوشت ، اين قطعات جزو ايران نبود ، زيرا در زمان خشيارشا اين صفحات از ايران مجزّا شد . باوجود اين مورّخ مذكور ميگويد ، كه از جزاير و بعض مردمان اروپائى تا تسّالى باج ميگرفتند .
هرودوت ذكر ايالات را از يونانيهاى آسياى صغير و ليديّه شروع كرده و جهت آن ، چنان كه استنباط مىشود ، بالاتر گفته شد ( صفحهء 1477 ) . امّا داريوش براى ذكر اسامى ايالات رود دجله را محور ممالك وسيعه ايران قرار داده و اوّل از دجله گرفته به طرف مشرق رفته ، تا بسيحون يا ماوراء آن رسيده ، بعد برگشته باز از دجله به طرف مغرب رفته ، تا در قرطاجنه ايستاده . جهت معلوم است :
ايالات ايران در مشرق دجله از آريانهاى ايرانى مسكون بود يا از مللى ، كه باستثناى خوزها قرابت نژادى با ايرانىها داشتهاند . بعد مىبينيم ، كه در ذكر اسامى ايالات شرقى ، داريوش پارس را جداگانه اسم برده ميگويد « علاوه بر پارس « و از ايالات ديگر ، ماد و خوزستان را بر سايرين مقدم ميدارد » . جهت اين است ، كه حكومت با پارسيها بود و آنها از ملل تابعه بشمار نميرفتند . هرودوت هم گويد ، كه پارس از تأديهء باج معاف بود و هدايائى براى شاه ميفرستاد ، امّا جهت مقدّم داشتن ماد و پارس بر ساير ايالات از اهميّت و قدمت تاريخى آنها است ، بعلاوه مقرّ شاهان در قسمتى از سال در همدان و شوش بود . داريوش ماد را بر عيلام قديم مقدّم ميدارد ، زيرا ماد مملكت آريانى بود و بزرگتر از عيلام قديم . بعد باز مىبينيم ، كه بعض ايالات فهرست هرودوت در كتيبهء نقش رستم نيست . جهت از اينجا است كه داريوش ايالات را ، با حدوديكه آنها در موقع الحاق بايران دارا بودند ، ذكر مىكند ، مثلا از گرجستان و قفقازيّه و رى اسمى نمىبرد ، زيرا اين قسمتها جزو
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى ) — صفحة 1479
مساهمون: حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
ص١٤٧٩