هدايائى ، كه بدربار ميفرستادهاند و غنائم جنگى و ضبط اموال مقصّرين و ياغيها و شورشيان . راجع بمعادن و گمرك نيز اطّلاعى نيست ، و ليكن از اينكه هرودوت و نيز مورّخين ديگر يونانى ذكرى از گمرك نكردهاند ، بايد استنباط كرد ، كه اصلا گمرك نميگرفتهاند . شايد يكى از جهات رونق تجارت در دوره هخامنشى همين معنى بود ، كه دوران مال التّجاره در ممالك وسيعه ايران بىعايق و مانع به عمل ميآمد .
پائينتر در اين باب صحبت خواهد بود .
موجودى خزانهها
در اين باب راجع بازمنهء قبل از آمدن اسكندر به ايران اطّلاعاتى در دست نيست ، ولى از مقدار ذخايرى ، كه از خزانهء شوش و تختجمشيد بتصرّف اسكندر آمد ، اطّلاعاتى از مورّخين قديم بما رسيده و ، چنان كه گذشت ( صفحات 1406 و 1421 ) روايات در اين باب مختلف است .
چون آنچه لازم بوده ، در صفحات مذكوره ذكر شده ، تكرار را جايز ندانسته ، همينقدر گوئيم ، كه از نوشتههاى مورّخين مذكور به اين نتيجه ميرسيم : طلا و نقره خزانهء شوش لااقل 600 ميليون فرنك طلا يا سه ميليارد ريال بوده و ذخاير خزانهء تختجمشيد از مسكوكات و شمش تقريبا دو برابر اين مبلغ . در جاى خود ذكر شد ، كه بعضى اين ارقام را اغراق دانستهاند و برخى در آن مبالغه نمىبينند ، زيرا در مدّت دو قرن اين ذخاير جمعآورى ميشده . راجع بذخاير خزانه اين نكته را هم بايد در نظر داشت ، كه مورّخين يونانى ، چنان كه گذشت ، مقدار فلزّات كريمه را تخمين كرده و نوشتهاند ، ولى ارزش پارچههاى گرانبها ، اشياء نفيسه و جواهر ، كه ميگويند خيلى زياد بوده ، معيّن نشده و ديگر بايد علاوه كرد ، كه از خزانهء سارد ، دمشق ، منفيس ، اربيل ، بابل و بالاخره همدان هم ، چنان كه در جاى خود ذكر شد ، ذخاير نقدى و جنسى زياد بتصرّف اسكندر آمد .
مقايسهء فهرست داريوش با نوشتههاى هرودوت
اگر فهرست كتيبهء نقش رستم را با ممالكى ، كه هرودوت ذكر كرده ، مقايسه كنيم ، اختلاف اساسى بين آنها نمىيابيم . يعنى اختلافاتى در بادى نظر مشاهده مىشود ، ولى با اندك تأمّلى رفع ميگردد ، مثلا در كتيبهء نقش رستم ايالتى باسم كرخا ذكر شده و هرودوت ذكرى از آن نكرده . جهت آن معلوم است .