مبحث هشتم وسعت ممالك ايران در زمان داريوش
در خاتمهء اين فصل ، كه راجع بسلطنت داريوش اوّل است ، مقتضى است بطور اجمال حدود ممالك ايران را بنمائيم . ميگوئيم بطور اجمال ، زيرا به اين مطلب در جاى خود ( فصل اوّل از باب دوّم كتاب دوّم ) مشروحا رجوع خواهيم كرد .
حدود ممالك ايران در اين زمان چنين بود : در شمال از مغرب به مشرق - رود دانوب ، كوههاى قفقاز ، درياى كسپين يا درياى گرگان ( بحر خزر كنونى ) ، رود سيحون . در مغرب - بقول هرودوت صفحات غربى شبه جزيرهء بالكان تا نقطهاى در ساحل درياى آدرياتيك ، جزاير بحر الجزائر ، اوهس پريد ( يابنغازى كنونى در برقه ) و صحراى ليبيا . در مشرق - وادى سند و ، موافق نوشتههاى هرودوت ، كه ذكرش بالاتر ( صفحهء 630 ) گذشت ، پنجاب هند . در جنوب - درياى عمان با خليج پارس و حبشه مجاور مصر . بنابراين تحديد ، كه مبنى بر نوشتههاى هرودوت و كتيبههاى داريوش در بيستون و تختجمشيد و بالخصوص نقش رستم است « 1 » ، اين ممالك جزو يا تابع ايران بودهاند :
اوّل - از دجله به طرف مشرق : 1 - ماد بالاخص ، كه شامل اين ايالات يا ولايات كنونى ايران بود : آذربايجان ، همدان ، گرّوس ، قسمتى از كردستان ، كرمانشاهان ، نهاوند ، عراق ، ولايات ثلاثه ، رى ، اصفهان ، يزد . 2 - پارس با كرمان . 3 - عيلام قديم و صفحات كوسسىها ( خوزستان و صفحات لرنشين از لر بزرگ و كوچك ) . 4 - ولايت كادوسيان يا گيلان . 5 - صفحهء آماردها و تپورىها ( تنكابن و مازندران ) . 6 - وهركان يا گرگان . 7 - پارت يا خراسان .
8 - هرايو يا هرات . 9 - مرگو يا مرو . 10 - زرنك يا سيستان . 11 - هرخوواتيش يا رخّج قرون بعد ( افغانستان جنوبى و قندهار ) . 12 - ثتگوش ( برخى با افغانستان مركزى تطبيق ميكنند ، محققا معلوم نيست ) . 13 - گندار ( افغانستان غربى ) . 14 - سند . 15 - باختر .
هامش
( 1 ) - ترجمهء اين كتيبهها در باب دوّم اين كتاب بيايد .