مذهب مغها مذهب رسمى ماديها بوده .
امّا از مذهب مغها اطلاعى در دست نيست و محققا نميتوان گفت ، كه مذهب زرتشت در اين زمان در ماد منتشر بوده يا نه . چون آريانها در عهود قديم عناصر و مخصوصا روشنائى را ميپرستيدند ، بايد حدس زد ، كه پرستش مهر هم در مذهب ماديها داخل بوده . محققينى ، كه عقيده دارند ، زرتشت از ماد بباختر رفته ، تصوّر ميكنند ، كه مغها مذهب را با سحر و جادوئى آلوده بودند ، زرتشت خواسته اصلاحاتى كند و چون مغها بر او شدهاند ، بباختر رفته در آنجا بهرهمندى يافته است .
راجع به زبان ماديها سندى در دست نيست . چنان كه بالاتر گفته شد ، سابقا تصوّر ميكردند ، كه نسخهء دوّم كتيبه بيستون داريوش اوّل به زبان مادى نوشته شده ، ولى اكنون معلوم است ، كه به زبان عيلامى است . كتيبههاى ديگرى هم از دوره مادى بدست نيامده . باوجوداين دارمستتر ، ايرانشناس معروف ، حدس زده ، كه آوستا در زمان ماديها نوشته شده و ، اگر كتيبههائى بدست آيد ، اين حدس محقق خواهد شد . از زمانى ، كه نوشتههائى بسه زبان در آسياى وسطى پيدا شد ، اين عقيده قدرى قوّت يافت ، زيرا معلوم است ، كه زبان آوستائى به اين زبانها ، كه معروف به زبان اوّل و دوّم و سوم بودند ، نزديك نيست و بنابراين زبان آوستا از زبانهاى مشرق ايران نميباشد . اسامى خاصه مادى ، كه بما رسيده است ، كم نيست ، ولى اسامى عام نادر است .
يكى از اين نوع اسامى از هرودوت بما رسيده ، كه گويد ماديها سگ ماده را ( سپاكو ) ميگفتند . عجالة مسئله زبان مادى موقوف بكشف كتيبههائى است ، كه شايد از حفرّيات علمى در همدان وقتى بدست آيد . اگرچه آثارى از اين زبان بدست نيامده ، ولى نلدكه گويد : « اگر كتيبههائى از شاهان ماد بدست آيد ، گمان ميكنم از حيث خطّ و زبان مانند كتيبههاى شاهان پارس باشد « 1 » » . محققين ترديد ندارند ، كه زبان مادى به زبان پارسى قديم خيلى نزديك بوده ، چنان كه پارسى و مادى زبان يكديگر را به خوبى ميفهميدند . كلية در همه چيز ماديها و پارسيها به يكديگر شبيه بودند و تفاوتهاى اساسى بين آنها نبود . دارمستتر زبان كردى كنونى را مشتقّ ،
هامش
( 1 ) -Noldeke . Etudes historiques sur la Persc Ancienne , Paris 1896 p . 22 .