ماديها اقتباس شده . در خاتمه بايد تذكر دهيم ، كه علماء اروپائى براى روشن كردن مجهولات تاريخ ماد بسيار كوشيدهاند و در اين راه مخصوصا زحمات پراشك « 1 » ، اپّر « 2 » و وينكلر « 3 » معروف است . اينها خواستهاند از مقايسهء مدارك كمى ، كه موجود است ، بكمك تتبعات ، تاريخ ماد را از نو بسازند و زحمات زياد هم به خود داده گاهى حدسهائى صائب زدهاند و گاهى هم تأويلات دور و دراز مصنوعى كرده متهورانه نتائجى گرفتهاند . باوجوداين بالاخره راجع بتاريخ ماد ، آنچه موافق اسناد و مدارك ميتوان گفت ، همين چيزها است ، كه ذكر شد .
لازم است نيز گفته شود ، كه چون ، از نظر تاريخ ، دورهء اوّل پارسى متمم دوره مادى است و بعلاوه چيزهائى هم در ضمن وقايع دولت هخامنشى در باب ماد گفته خواهد شد ، شكى نيست ، كه كتاب دوّم اين تأليف بر اطّلاعات خواننده راجع به ماد افزوده منظرهء آن را روشنتر خواهد ساخت .
نتيجه
بزرگ شدن ماد در تاريخ مشرق قديم داراى اهميت است ، چه تا آنزمان برترى در آسياى غربى با مللى بود ، كه هرچند نژادشان محققا معلوم نگشته ، ولى زبانشان از زبانهاى ملتصق است ، مانند سومريها ، عيلامىها ، و شايد هيتها و غيرها ، يا با ملل سامىنژاد . ماديها ، براى بار نخستين ، تسلط مردمان سامىنژاد را در آسياى غربى متزلزل كرده شالوده برترى آريانهاى ايرانى را در مشرق قديم ريختند و دولت هخامنشى كارى را ، كه ماد شروع كرده بود ، ادامه داد . اين نكته يكى از جهاتى است ، كه محققين دوره هخامنشى را متمم دوره مادى مىدانند . كلية ، چنان كه بالاتر گفته شد ، با انقراض دولت ماد هيچگونه تغيير اساسى در سياست داخله يا خارجه ايران روى نداد ، فقط يك سلسله ايرانى جاى سلسله ايرانى ديگر را گرفت و پارسىها همان نقشه دولت ماد را ، كه مىخواست خود را بدرياها برساند ، تعقيب و اجرا كردند . اما اينكه ماديها مىخواستند بدرياها برسند ، گذشته از وقايعى ، كه ذكر شد ، از اينجا نيز معلوم است ،
هامش
( 1 ) -Praschek .( 2 ) -Oppert .( 3 ) -Winckler .