آرتىسس ، ديوكس ، فراارتس ، كياكسار ، آشتاهاك . از مقايسه معلوم است ، كه سه اسم اوّل با فهرست كتزياس و چهار اسم ديگر با فهرست هرودوت كاملا مطابقت دارد . « 1 » چون سه اسمى ، كه با فهرست كتزياس مطابق است همان اسامى است ، كه در كتيبههاى آسورى ديده مىشود ، بايد به اين عقيده بود ، كه فهرست مارآپاس صحيح است . او در فهرست خود اسامى سه امير و چهار شاه ماد را ذكر كرده .
بنابر آنچه گفته شد ، فهرست كتزياس و مارآپاس كاتينا صريحا و اشاره هرودوت تلويحا ، مىرساند ، كه قبل از تاسيس دولت بزرگ ماد امارتهاى مادى در شمال و غرب ايران وجود داشته و تاريخ اين امارتها تا قرن دهم ق . م بالا ميرود .
چيزهائى ، كه جالب توجّه است
ايراداتى ، كه بنوشتههاى كتزياس وارد مىآيد ، چنان بود ، كه ذكر شد ، ولى لازم است گفته شود ، كه كتاب او بعض اطلاعات ذى قيمت هم ميدهد ، مثلا ذكر دفاتر شاهى پارس و اينكه دفاتر موافق قانونى حفظ ميشد و او دسترسى به اين مدارك داشته . مقصود از دفاتر بايد سالنامههاى وقايع باشد ، كه در آن زمان ( دفتر ) ميگفتند . اين خبر صحيح است ، زيرا از منابع ديگر هم تأييد شده ، توضيح آنكه در چند جاى تورية ذكرى از دفاتر شاهى پارس كردهاند ، منتها آن را كتاب يا مجله ناميدهاند ( كتاب عزرا باب 6 ، كتاب استر باب 2 و 6 ) . مضامين اين گفتههاى تورية در جاى خود بيايد .
نوشتههاى كتزياس راجع بكادوسىها نيز جالب توجّه است و معلوم مىشود كه ماديها در ابتداء گيلان يا حوالى آن را داشتهاند و در اواخر آن دوره اين ولايت از دولت ماد جدا شده ، چنان كه در اواخر دوره هخامنشى هم كادوسىها نيم استقلالى يافتند .
آمدن سكاها بايران از طرف مشرق نيز مورد توجّه است ، زيرا در كليات با نوشتههاى هرودوت راجع بتاختوتاز سكاها در ماد موافقت دارد . تفاوت اين است ، كه مورّخ مذكور نوشته ، سكاها از دربند قفقازّيه گذشته به ماد
هامش
( 1 ) -Vict . Langlois , Coll . des his . anc . et mod . de l'Armenie , Paris 1881 . 1 . 15 chap . 22 .