عقيده داشتند ، كه آگباتان هرودوت همدان كنونى نيست و محل پايتخت قديم ماد را بايد در تختسليمان امروزى ، در 25 فرسخى درياچهء اورميه به طرف جنوب شرقى ، جستجو كرد ، ولى دمرگان ، كه حفريات شوش را اداره ميكرد ، شخصا در اين باب تحقيقاتى به عمل آورده ثابت كرد ، كه آگباتان هرودوت همان محل همدان امروزى است و از برآمدگىهاى زمين و تپهها ، جاهاى هفت قلعه قصر همدان را تشخيص داد . دمرگان راجع بهمدان چنين نوشته « 1 » : « همدان در پاى كوه الوند و در ابتداى جلگهء پهناور حاصلخيز واقع است . آبهائى ، كه از كوه بلند سرازير مىشود ، از اين جلگه به طرف قرهچاى روان است . جلگه حاصلخيز است و استعداد طبيعى آن زياد . . . الوند از سنگ خارا تركيب يافته و تقريبا از سائر كوهها جدا است ، ولى از طرف شمال و غرب بواسطه بلندى اسدآباد بكوههاى زاگرس ( كردستان ) اتصال مييابد . . . . از طرف شمال و شرق اين جلگه ، وادى همدان واقع و در سمت جنوب و جنوب و غرب آن ، رود گاماساب جارى است . اين دو وادى ، كه بسيار حاصلخيز مىباشد ، پرجمعيت است و آثار زياد از ايام قديم دارد . انسان حسّ مىكند ، كه اينجا وقتى مركز تمدّنى بزرگ بوده و اهميت امروزى همدان انعكاس ضعيفى است از موقعى ، كه همدان قديم داشته . چون اين شهر در انتهاى كوههاى كردستان واقع است ، بر تمام جلگهء وسيع ايران مشرف مىباشد و اين محل ابتداى راهى است ، كه از بين النهرين بايران ميآيد . كوهها از طرف جنوب و شرق همدان را از حملهء دشمنان حفظ مىكند ، آب و هواى آن خنك و حومههاى آن حاصلخيز است .
اين صفات مزايائى است ، كه قابل مقايسه با جاهاى ديگر نيست و همدان را پايتخت كرده » .
فرورتيش ( 655 - 633 ق . م )
بقول هرودوت ( كتاب 1 بند 102 ) بعد از ديوكس فراارتس پسر او بتخت نشست ، ولى چون داريوش اين اسم را در كتيبهء بيستون فرورتيش نويسانده و اسمى ، كه هرودوت ذكر كرده مصحّف آن است ، از كتيبه متابعت كردهايم .
هامش
( 1 ) -J - De Morgan , Mission en Perse IV - I , 207 - 9 .