البرز كه مانند زنجيرى از شرق بغرب امتداد يافته . اين كوهها در غرب از كوههاى ارمنستان جدا شده و از جنوب درياى خزر گذشته بواسطهء ( كوهبابا ) به ( هندوكه ) پيوسته و اين هم به هيمالايا بلندترين كوههاى عالم متصل است . در مغرب فلات كوههاى كردستان يا زاگرس « 1 » واقع است ، كه از شمال بجنوب رفته و بعد به طرف جنوب و شرق برگشته بدرياى عمان ميرسد . كوههاى جنوب و مشرق از مواد آهكى است « 2 » .
در كوههاى غربى نزديك درياچه اورميه « 3 » سنگ خارا نيز ديده مىشود . بعض كوههاى شمال از مواد آتشفشانى تركيب يافته ، يعنى مواد آنها از قعر زمين بيرون آمده ، مانند دماوند در نزديكى طهران و سبلان در آذربايجان . اين آتش فشانها اكنون خاموش است . اعلا درجهء بلندى فلات ايران در جنوب آن است و سراشيبى فلات از جنوب به شمال ، زيرا در كرمان ارتفاع آن تقريبا 1600 متر است ، و حال آنكه در مشهد از 1050 و در تبريز از 1200 تجاوز نميكند « 4 » . مساحت فلات ايران دو ميليون و ششصد هزار كيلومتر مربع يا تقريبا پنجاه و پنجهزار فرسخ مربع مىباشد « 5 » .
ايران امروزى از اين مساحت داراى شصت و سه درصد يا تقريبا دو ثلث از كلّ است و آنچه باقى ميماند متعلق بممالكى است مانند افغانستان ، بلوچستان و غيره ، كه بر اثر حوادثى از اوائل قرن سيزدهم هجرى متدرّجا از ايران جدا شدهاند . آب و هواى فلات ايران خشك است ، بخصوص در قسمت مركزى آن ، كه موسوم به كوير لوت و يكى از گرمترين جاهاى دنيا است . باستثناى گيلان ، مازندران و سواحل خليجپارس ، كه بارندگى در آنجاها زياد است ، در سائر نقاط ايران مجموع مقدار باران در عرض سال تقريبا از سه گره و نيم تا چهار گره و نيم تجاوز نميكند « 6 » .
از نوشتههاى مورّخين اسكندر و بعض قرائن ديگر چنين استنباط مىشود ، كه فلات ايران در عهد قديم رطوبتى بيش از آنچه اكنون احساس مىشود داشته ،
هامش
( 1 ) - اروپائيها چنين نامند .
( 2 ) - يعنى از عصر سوّم معرفة الارضى .
( 3 ) - اسم اين درياچه را جغرافيّون عرب و غيره اورميه ضبط كرده و در روايات قديمهء ما آن را چىچست يا چىكست ناميدهاند .
( 4 ) - مطر معادل يك گز از مقادير جديد يا پانزده گره و شش عشر است .
( 5 ) - كيلومتر معادل يك ميل از مقادير جديد يا 975 ذرع است .
( 6 ) - از 22 الى 28 سانتيمتر .