عبور از كوير براى كاروانها از جهت باتلاقها و ريگ روان خطرناك مىباشد .
در فلات ايران رودى ، كه قابل كشتىرانى باشد ، منحصر بكارون است . رود مزبور ، كه از كوههاى بختيارى شروع مىشود ، در خوزستان جارى است و قبل از رسيدن بخليج پارس به دو شعبه تقسيم شده جزيرهء آبادان را تشكيل مىكند ، يكى از دو شعبهء مذكوره را بمشير ( بهمن اردشير ) نامند ، اين رود تا نزديكى اهواز قابل كشتى رانى است . در نزديكى رود كارون رود ديگرى است موسوم به كرخه ، كه در عهد قديم از حيث سبكى آبش معروف بود . رود مزبور از قرهسو و گاماساب تركيب يافته پس از عبور از نزديكى شوش قديم دو شعبه مىشود : شعبهاى به بساتين رفته پس از آن باتلاقهائى تشكيل مىكند و شعبهء ديگر در هور الحويز گم شده فاضل آبش بدجله مىرسد . رودهاى ديگر از اين قرار است : در شمال ، ارس ، سرخ رود يا قزل اوزن ، اترك ، گرگان . اين رودها بدرياى خزر ميريزند ( قزل اوزن را پس از اينكه بشاهرود پيوست سفيد رود نامند ) . در ولايت اصفهان ، زاينده رود ( در باتلاقى گم مىشود ) . در پارس ، رودكور ، كه بدرياچهء نيريز ميريزد و رود قرهآغاج ، كه گم مىشود . در حدود شرقى ايران مرغاب و هريرود يا تجن در صحراى تركمن فرو ميروند . در سيستان هيلمند ( يا هيرمند ) . در حدّ شمال شرقى فلات ايران رود بزرگ آمويه ، كه از پامير شروع شده بدرياى آرال ميريزد . اين رود در زمان اسكندر بدرياى خزر ميريخته و سفائن تجارتى از آمويه بدرياى مزبور و از اينراه به رود ( كوروش ) يا كوراى كنونى ( در قفقازيه ) ميرفته . بعد اين رود مجراى خود را تغيير داد و آب خود را به درياى آرال ريخت . در 1220 ميلادى مغولها براى خراب كردن ارگنج ، پايتخت خوارزم ، آب رود را به طرف شهر مزبور بردند ، در نتيجه آمويه بمجراى سابق افتاد و تقريبا سه قرن اين مجرى را مىپيمود ، ولى بعد باز تغيير مجرى داده به طرف درياى آرال رفت ، چنان كه حالا هم به همين حال باقى است . اين رود در ازمنهء تاريخى غالبا در حدود ايران واقع يا سرحد آن بود و با تاريخ اين سرزمين ارتباطى بسيار نزديك دارد . اسم كنونى آن ، يعنى آمودريا ، از قرون متوسطهء تاريخ ايران است . در عهد قديم ، ايرانىها اينرود را وخش ميناميدند ،
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى ) — صفحة 147
مساهمون: حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
ص١٤٧