قسمت چهارم - مقدمه تاريخ ايران
در قسمتهاى سابق مدخل مطالبى ذكر شد ، كه راجع بمشرق قديم است و بالطبع شامل ايران قديم نيز مىشود . اگر هم در بعض موارد بتاريخ ايران قديم مستقيما مربوط نباشد ، باز براى فهم تاريخ مذكور مفيد است . در اينقسمت مطالبى ذكر مىشود ، كه اختصاص بايران دارد .
شكل جغرافيائى فلات ايران
اوّل - در اعصار معرفت الارضى
علماء زمينشناسى را عقيده اين است ، كه در اعصار معرفت الارضى كرهء ما صورتى داشته غير از آنچه اكنون دارد ، يعنى درياها و برّها شكلى ديگر داشتهاند و آب و هوا هم طورى ديگر بوده ، مثلا آب و هواى اروپا گرمتر از آن بوده ، كه اكنون احساس مىشود ، زيرا حيواناتى در قارّه مزبور ميزيستهاند ، مانند فيل ، كرگدن ، اسب آبى و غيره ، كه حالا در افريقا و منطقهء حارّه ديده ميشوند . بنابراين لازم است بدانيم ، كه عقيدهء دانشمندان مزبور راجع بفلات ايران چيست . اگرچه اطلاعاتى ، كه راجع به اين مسئله بدست آوردهاند ، بقدرى نيست ، كه جواب تمام سؤالات را بدهد ، ولى باز در نتيجهء تحقيقات و تتبعات به اين نتيجه رسيدهاند : در عصر سوّم معرفت الارضى فلات ايران زير آب بود ، در آخر عصر سوّم فلات ايران منظرهاى داشته غير از منظرهء كنونيش ، يعنى آب و هوايش منظمتر و رطوبتش بيشتر بوده ، بنابراين داراى چمنها و جنگلهاى وافر بود . فلات ايران در اين عصر به بلندى امروزى آن نميرسيده ، از طرف شمال آن درياى خزر واقع بود ، ولى نه به شكل يا اندازهء امروزى ، زيرا اين دريا با درياى سياه و درياى آرال يك دريا تشكيل ميكرد و كوههاى قفقاز تقريبا در طرف جنوبى اين دريا واقع بود . از طرف جنوب فلات ايران تا خليجپارس امتداد مييافت . خليج مزبور هم شكلى ديگر داشت ، چه تمام كلدهء قديم زير آب بود و نيز معتقدند ، كه اين خليج بوسيله درياچهء بزرگى تا جبل لبنان امتداد مييافته و بنابراين باديههاى بين بين النهرين و شام زير آب بوده . معلوم است ، كه در اين ازمنه كرخه ،