دجله و فرات بلاواسطه بخليج ميريختهاند . در آخر عصر سوّم آب و هوا در كرهء زمين عوض شد و سرما حكمفرما گرديد . جهت آن را درست نميدانند . بعضى اين تغيير را بمتمايل شدن محور زمين بمدار آن ، بيش از آنچه متمايل بوده ، مربوط ميدارند و برخى بجهاتى ديگر . بهرحال در نتيجهء تغيير آب و هوا برف ، يخ و توچالهائى ، بزرگتر از آنچه اكنون در كوههاى بلند ديده مىشود ، صفحهء ايران ، ارمنستان و قفقازيه را فرو گرفت و سلسلهء اين توچالها تا آسياى وسطى امتداد يافت . بعد در عصر چهارم برفها و يخها آب شد ، بر اثر آن درياچههاى زياد در جاهاى پست فلات ايران پديد آمد و ، چون آب درياچهها شور بود ، از حاصلخيزى فلات ايران خيلى كاست . نيز در عصر چهارم دورهء آمدن بارانهاى شديد شروع شد . آب بارانها قشر زمين را خراشيده با خاك رسوبى روى آن را پوشيد و پس از آن بمرور فلات ايران داراى منظرهاى شد ، كه اكنون مشاهده مىشود . زير خاك رسوبى غالبا شن و ماسه ديده مىشود و در نزديكى كوهها ( مثلا در زهاب ، شوشتر و لرستان ) قطر زمين شنزار به چندين صد ذرع بالغ است . در اينجاها هر قدر كاوش كردهاند ، نه استخوانهائى از حيوانات بدست آمده و نه آلات يا اسبابى ، كه دلالت بر صنعت كند ، ولى در كلده در اين نوع جاها آلات و ادواتى از عهد سنگ تراشيده پيدا شده .
باوجوداين دمرگان نوشته ( تمدنهاى اوليه صفحهء 59 ) : در لار در كنار درياى خزر آلات و ادواتى يافته ، كه از حيث ساخت خيلى خشن است و در آمل در خاك رسوبى شندار دندان كرسى ( آسيابى ) يكنوع فيلى را ديده ، كه دهها هزار سال است نژاد آن منقرض شده « 1 » . اگرچه خود او گويد كه اين جاها جزو فلات ايران بمعنى اخصّ نيست . اين است تغييراتى ، كه در فلات ايران در عصر سوّم معرفت - الارضى روى داده و بيش از تغييراتى است ، كه در همان عصر در اروپا حاصل شده .
دوّم - در عهود تاريخى و اكنون
فلات ايران شامل جلگهء وسيع و بلندى است ، كه از هر طرف كوههاى بلند آن را احاطه دارد . در مشرق سه رشته كوه متوازى ، كه معروف به كوههاى سليمان است ، در شمال كوههاى
هامش
( 1 ) -Elephas primigenius .