ازب ( اوسويوس ) « 1 »
از روحانيون مسيحى بود . در فلسطين تولد يافت و در بيت - المقدس و انطاكيه تحصيلات خود را باتمام رسانيده از پيروان فلسفهء افلاطون گرديد ، زمان حياتش 263 - 340 ميلادى است . اين شخص كتب زياد راجع بتاريخ عيسويست و قسطنطين اوّل امپراطور روم نوشته . كتاب او را راجع بامپراطور مزبور شبيه كتاب كزنفون راجع بكوروش بزرگ ( سيروپدى ) ميدانند . او را پدر تاريخ عيسويّت خواندهاند :
از كتب تاريخيش كتابى است كه در آن تاريخ كليسيا را از ابتداى ظهور مذهب عيسوى تا 324 ميلادى شرح داده . او از كتابخانههاى مذهبى و دفترخانههاى دولتى استفاده كرده و اسلوب انشاءاش را ستودهاند . ازب علاقهمند است باينكه جهات وقايع را روشن ساخته گذشتههاى دورهاى را با اوضاع زمان خود ارتباط دهد .
كتاب او اطلاعات زياد راجع بمشرق قديم و ايران ميدهد .
آممين مارسلّن « 2 »
اين مورّخ يونانى بود ، ولى كتابهاى خود را به زبان رومى ( لاطين ) نوشته . او در 330 م . در انطاكيه سوريه تولد يافت و در 400 م . درگذشت . معروفترين تأليف او تاريخ روم است ( از 96 تا 352 م . ) كه در 31 كتاب نوشته و سيزده كتاب اوّل گم شده . كتابهاى او دنبالهء تاريخ ( تاسىتوس ) مورّخ معروف رومى است و ديده مىشود كه آممين سعى داشته از او تقليد كند . مورّخ مذكور بايوليان امپراطور روم در سفرهاى جنگى او با آلهمانها و ايرانيان شركت داشت و از نوشتههاى او معلوم است كه شخصى بوده رزمى و علاقهمند بصحيحنويسى . توصيفى كه از ممالك مختلفه كرده استقلالنظر و فكر او را نشان مىدهد . محققين اسلوب انشاء او را خوب نميدانند : بيان او مغلق ، باطنطنه و تاريك است ، و حال آنكه بيان مورخ بايد روان ، ساده و روشن باشد .
از آنچه گفته شد معلوم است كه كتابهاى او براى اين زمان تاريخ ايران هم اهميت دارد .
هامش
( 1 ) -Eusebe ( Evsevius Pamphyle ) .( 2 ) -Ammien Marcellin ( Ammianus Mareellinus ) .